Luʼluʼ al-Kabir
| Lulu | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Halab amiri | |||||
| Saltanat | 1002-yil yanvar — 1008/9 | ||||
| Oʻtmishdoshi | Said ud-Davla | ||||
| Davomchisi | Mansur ibn Luʼluʼ | ||||
| Vafoti |
1008/9 Halab, Suriya | ||||
| |||||
| Sulola | Hamdoniylar (qizining turmushga chiqishi bilan) | ||||
Abu Muhammad Lu’lu', shuningdek al-Kabir („Katta“) va al-Jarrohiy as-Sayfiy („Jarrohiylar va Sayf ad-Davlaning (xizmatkori)“), Hamdoniylarlar boshqaruvidagi Halab amirligining harbiy quli (gʻulom). Saʼd ud-Davla hukmronligi davrida amirlik hojibi (saroy boshqaruvchisi) darajasigacha koʻtarilib, 991-yilda Saʼd ud-Davla vafot etgach, uning oʻgʻli hamda vorisi Said ud-Davlaning vasiyi etib tayinlandi. Qobiliyatli Lu’lu' tez orada amirlikning de facto hukmdoriga aylandi va oʻz mavqeini mustahkamlash maqsadida qizini yosh amirga turmushga berdi. Uning qatʼiyati hamda Vizantiya imperatori Vasiliyning yordami tufayli Halab Fotimiylarning shaharni bosib olishga qaratilgan takroriy urinishlaridan saqlanib qoldi. 1002-yilda Said ud-Davla vafot etgach (ehtimol Lu’lu' tomonidan zaharlangan), Lu’lu' amirlikni bevosita oʻz qoʻliga oldi va Said ud-Davlaning oʻgʻillarini merosdan mahrum qildi. Lu’lu' 1008/1009-yilgacha donolik bilan hukmronlik qildi. Uning oʻrniga oʻgʻli Mansur oʻtirdi. Biroq Mansur 1015/1016-yilda taxtdan agʻdarilguniga qadar hokimiyatni saqlab qola oldi.
Hayoti va hukmronlikka erishuvi
Bu haqda biror tarixiy manbada aniq maʼlumot saqlanmagan boʻlsa-da, Lu’lu’ning „al-Jarrohiy as-Sayfiy“ shaklidagi nisbalari dastlab Jarrohiylar sulolasi xizmatida, Falastin hududida boʻlganini, keyinchalik esa Hamdoniylar hukmdori Halab amiri Sayf ud-Davla (h. 945–967) xizmatiga oʻtganini koʻrsatadi. Lu’lu’ning nomi 965-yilda Mopsuestiaga qarshi yurishda Sayf ud-Davla bilan birga tilga olinadi[1].
Sayf ud-Davlaning vorisi Sad ud-Davla davrida Lu’lu' saroy hojibi (hojib) lavozimigacha koʻtarildi va 991-yilda Sad ud-Davla vafot etgan paytda aynan shu mansabni egallab turgan edi. Oʻlim toʻshagidagi Hamdoniy hukmdor oʻz oʻgʻli Abulfadoilni Lu’lu' vasiyligiga topshirdi[1]. Lu’lu' haqiqatan ham Abulfadoilning, yaʼni Said ud-Davla nomini qabul qilgan hukmdorning taxtga chiqishini taʼminladi hamda hokimiyatining ilk davridayoq Bakjur Halabni egallashga uringanida uning hayotini saqlab qoldi. Oradan koʻp oʻtmay, oʻz mavqeini mustahkamlash uchun qizini yosh amirga turmushga berdi va davlat ustidan amalda boshqaruvni qoʻlga oldi[1][2][3]. Sad ud-Davlaning vafotidan soʻng Lu’lu’ning hokimiyatidan norozi boʻlgan koʻplab raqiblari Fotimiylar tomoniga oʻtib ketdilar va Fotimiylar yana Halabga qarshi hujumlarini boshladilar[3][4]. Tarixchi Kanard taʼkidlaganidek, „[Said ud-Davla] hukmronligi tarixi deyarli butunlay Fotimiy Misrining Halab amirligini qoʻlga kiritishga boʻlgan urinishlari tarixidir. Bu urinishlarga Vizantiya imperatori qarshi chiqqan“[2]. „Lu’lu'“ („marvarid“) nomi oʻsha davrdagi musulmon dunyosida harbiy qullar va saroy xizmatkorlariga (gʻilmon, birlik shakli gʻulom) beriladigan laqablarning odatiy koʻrinishi edi[1]. Tarixchi Fukuzo Amabening soʻzlariga koʻra, Lu’lu' aslida Sayf ud-Davlaning Hajraj ismli gʻulomining mavlasi (homiylik ostidagi shaxs) boʻlgan koʻrinadi[5]. Shuningdek, Amabe tarixchi Marius Canardning Hajrajni Jarrohiylar bilan tenglashtirishi „ehtimoliy xato“ ekanini taʼkidlaydi[5].
Vizantiya va Fotimiylar Misri orasida
Hamdoniylardan oʻtgan qochqinlar ruhlantirgan Fotimiylar xalifasi al-Aziz 992-yilda Damashq hokimi, turk sarkardasi Manjutakin boshchiligida ilk hujumni boshladi. Fotimiy qoʻmondoni amirlik hududiga bostirib kirib, 992-yil iyunida Antioxiyaning douxi Michael Bourtzes boshchiligidagi Vizantiya qoʻshinini magʻlub etdi va Halabni qamal qildi. Biroq qamalni qatʼiyat bilan davom ettira olmadi va shahar osonlik bilan qarshilik koʻrsatdi. Natijada, 13 oylik harbiy harakatlardan soʻng, 993-yil bahorida Manjutakin taʼminot yetishmasligi sababli Damashqqa qaytishga majbur boʻldi[2][3][6]. 994-yil bahorida Manjutakin yana yurish boshladi. Yana Bourtzesni Orontes jangida magʻlub etdi, Homs, Apameya va Shayzarni egalladi hamda Halabni 11 oy davomida qamal qildi. Bu safar qamal ancha samarali boʻlib, tez orada oziq-ovqat tanqisligi yuzaga keldi va Said ud-Davla taslim boʻlishni taklif qildi. Shahar mudofaachilarining bardosh berishiga aynan Lu’lu’ning qatʼiyati sabab boʻldi va ular 995-yil aprelida Vizantiya imperatori Vasiliy II ning kutilmagan ravishda Suriyaga yetib kelguniga qadar qarshilik koʻrsatdilar. Bolgariyada yurish olib borayotgan Vasiliy Hamdoniylarning yordam soʻroviga javoban atigi 16 kun ichida Kichik Osiyoni kesib oʻtib, 13 ming kishilik qoʻshin bilan yetib keldi. Uning toʻsatdan paydo boʻlishi Fotimiylar qoʻshinida vahima uygʻotdi. Manjutakin lagerini yoqib yuborib, jang qilmasdan Damashqqa chekindi[1][2][3][7].
Said ud-Davla va Lu’lu' imperator huzurida minnatdorlik va itoat belgisi sifatida shaxsan sajda qildilar. Imperator esa oʻz navbatida amirlikni yillik xiroj toʻlash majburiyatidan ozod etdi[1][2]. Biroq Vasiliy II ning Suriya masalasiga qiziqishi cheklangan edi. Tripoliga muvaffaqiyatsiz hujum bilan yakunlangan qisqa yurishdan soʻng Konstantinopolga qaytdi. Aksincha, al-Aziz Vizantiyaga qarshi keng koʻlamli urushga tayyorgarlik koʻra boshladi, ammo 996-yil oktyabrda uning vafoti bu rejalarni toʻxtatdi[2][7][8][9]. Shunga qaramay, Suriya ustidan Vizantiya—Fotimiylar kurashi ikki tomon uchun ham qisqa muddatli muvaffaqiyatlar bilan davom etdi. 995-yilda Lu’lu' al-Aziz bilan kelishuvga erishib, uni xalifa sifatida tan oldi va bir necha yil davomida Halabda Fotimiylar taʼsiri kuchaydi[9]. 996-yilda Maarrat an-Numon hokimi isyon koʻtardi va Fotimiylar tomoniga qochdi[1]. 998-yilda Lu’lu' va Said ud-Davla Apameya qal’asini egallashga urindilar. Biroq vizantiyalik yangi doux Damian Dalassenos ularni toʻxtatdi[1]. Dalassenosning tez orada badaviylar bilan jangda magʻlub boʻlib halok boʻlishi keyingi yilda Vasiliyning yana bir aralashuviga sabab boʻldi. Bu aralashuv vaziyatni barqarorlashtirdi va Shayzarda vizantiyalik garnizon joylashtirish orqali Halabni Fotimiylar hujumidan mustahkamladi. Nihoyat, 1001-yilda yana bir sulh shartnomasi tuzilib, 10 yillik sulh eʼlon qilinishi bilan mojaro yakunlandi[2][9][10].
Halab hukmdori
1002-yil yanvarida Said ud-Davla vafot etdi. Ibn al-Adim keltirgan rivoyatga koʻra, Lu’lu’ning buyrugʻi bilan zaharlangan[1]. Shundan soʻng, Luʾluʾ oʻgʻli Mansur bilan birga Halab ustidan bevosita hokimiyatni oʻz qoʻliga oldi. Dastlab Said ud-Davlaning oʻgʻillari Abulhasan Ali va Abulmaʼali Sharif nomidan vasiy sifatida hukmronlik qildi. Biroq 1003/1004-yilda ularni Misrga surgun qildirdi[1][2][11]. Yoqut Hamaviyning maʼlumotiga koʻra, Lu’lu' al-Kabir hijriy 393-yilda (milodiy 1003-yil) Halabni toʻliq egallaganidan soʻng Kafr Rumahdagi „mashhur qal’a“ni vayron qilgan[12].
Halab amiri boʻlgan Lu’lu' qobiliyatli hukmdor boʻlib, donoligi va adolati bilan esda qolgan. Vizantiya va Fotimiylar oʻrtasida muvozanatni saqlab qola oldi. Fotimiylar suzerenitetini tan olgan holda Vizantiyaga xiroj toʻlashni davom ettirdi hamda Vizantiya imperiyasiga qarshi jihod boshlashni orzu qilgan sarguzashtchi al-Asfarni qamoqqa tashladi[1][11]. Lu’lu' 1008/1009-yilda vafot etdi va uning oʻrniga oʻgʻli Mansur oʻtirdi. Biroq Mansur sevimli hukmdor boʻla olmadi. Turli raqib guruhlar va qabilalarning qarshiligiga duch keldi hamda tez orada Fotimiylarga qaram boʻlib qoldi. Oxir-oqibat 1015/1016-yilda xalq qoʻzgʻoloni natijasida taxtdan agʻdarildi va Vizantiya hududida boshpana topishga majbur boʻldi[1][13][14].
Marius Canardning taʼkidlashicha, „Lu’lu' oʻz gʻayrati va qobiliyati, shuningdek, tashqi sharoitlarning qulay kelishi tufayli, muhim hukmdor boʻlmagan boʻlsa-da, bir amirlik ustidan oliy hokimiyatni qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan qul (gʻulom) obrazidir. Aytish mumkinki, keyinchalik yuqori darajada hokimiyatni qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan Misr mamluklari hodisasini Lu’lu' XI asrda, oldindan ifodalagan“[1].
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Canard 1986, s. 820.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Canard 1971, s. 130.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Stevenson 1926, s. 251.
- ↑ Kennedy 2004, s. 281.
- ↑ 5,0 5,1 Amabe, Fukuzo. [Urban Autonomy in Medieval Islam: Damascus, Aleppo, Cordoba, Toledo, Valencia and Tunis. Leiden: Brill, 2016. ISBN 9789004315983. ](https://books.google.com/books?id=EAEKDAAAQBAJ&pg=PA59}})
- ↑ Whittow 1996, ss. 379–380.
- ↑ 7,0 7,1 Kennedy 2004, s. 325.
- ↑ Whittow 1996, s. 380.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Stevenson 1926, s. 252.
- ↑ Whittow 1996, ss. 380–381.
- ↑ 11,0 11,1 Stevenson 1926, s. 254.
- ↑ Le Strange, 1890, p. 471
- ↑ Stevenson 1926, ss. 254–255.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 281–282.
Adabiyotlar
- Canard, Marius (1971). "Ḥamdānids". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 126–131 b. OCLC 495469525. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/hamdanids-COM_0259.
- Canard, Marius (1986). "Luʾluʾ". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume V: Khe–Mahi (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 820. ISBN 978-90-04-07819-2. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/lulu-SIM_4695.
- Kennedy, Hugh N.. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Pearson Education Ltd., 2004. ISBN 0-582-40525-4.
- Le Strange, G.. Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Committee of the Palestine Exploration Fund, 1890.
- Stevenson, William B. „Chapter VI. Islam in Syria and Egypt (750–1100)“, . The Cambridge Medieval History, Volume V: Contest of Empire and Papacy]. New York: The Macmillan Company, 1926 — 242–264-bet.
- Whittow, Mark. The Making of Byzantium, 600–1025. Berkeley: University of California Press, 1996. ISBN 978-0-520-20496-6.