Lindy effekti
Lindy effekti (shuningdek, Lindy qonuni deb ham ataladi[1]) — bu nazariy hodisa boʻlib, unga koʻra ayrim buzilmaydigan narsalarning (masalan, texnologiya yoki gʻoya) kelajakdagi yashash davomiyligi ularning hozirgi yoshiga mutanosib boʻladi. Yaʼni, biror narsa qanchalik uzoq vaqt davomida mavjud boʻlib kelgan boʻlsa yoki ishlatilayotgan boʻlsa, uning kelajakda ham shuncha uzoq yashash ehtimoli yuqori boʻladi. Uzoq umr koʻrish esa oʻz navbatida oʻzgarishlarga, eskirishga yoki raqobatga nisbatan chidamlilikni va kelajakda ham mavjud boʻlib qolish ehtimolining yuqoriligini anglatadi[2]. Lindy effektiga koʻra, vaqt oʻtishi bilan „oʻlim darajasi“ kamayadi. Matematik jihatdan bu hodisa umr davomiyligining Pareto ehtimollik taqsimotiga boʻysunishi bilan izohlanadi.
Mazkur tushuncha nomi Lindy's Delicatessen nomli mashhur restoran bilan bogʻliq. Aynan shu joyda komiklar tomonidan norasmiy tarzda quyidagi gʻoya ilgari surilgan: agar bir spektakl ikki hafta davom etgan boʻlsa, u yana ikki hafta davom etishi kutiladi; agar u ikki yil davom etgan boʻlsa, yana ikki yil davom etishi ehtimoli mavjud. Keyinchalik bu gʻoya matematiklar va statistiklar tomonidan nazariy jihatdan asoslab berilgan[3]. Nassim Nicholas Taleb Lindy effektini „yutuvchi toʻsiqdan masofa“ (absorbing barrier) tushunchasi orqali izohlaydi[4].
Lindy effekti faqat buzilmaydigan yoki „majburiy tugash muddati“ga ega boʻlmagan narsalarga nisbatan qoʻllanadi, masalan, kitoblar[2]. Inson esa buziluvchi mavjudot hisoblanadi: rivojlangan mamlakatlarda oʻrtacha umr davomiyligi taxminan 80 yilni tashkil etadi. Shu sababli Lindy effekti alohida inson umriga tatbiq etilmaydi. Masalan, odatda 10 yoshli insonning keyingi bir yil ichida vafot etish ehtimoli 100 yoshli insonnikiga qaraganda ancha past boʻladi, holbuki Lindy effekti bunga teskari natijani bashorat qilgan boʻlardi.
Manbalar
- ↑ Eliazar, Iddo (November 2017). "Lindy's Law". Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications 486: 797–805. doi:10.1016/j.physa.2017.05.077.
- ↑ 2,0 2,1 Nassim Nicholas Taleb. Antifragile: Things That Gain from Disorder. Random House, 2012 — 514-bet. ISBN 9781400067824.
- ↑ Nassim Nicholas Taleb. The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable. Random House, 2007 — 159-bet. ISBN 9781588365835. „Like many biological variables, life expectancy.“
- ↑ Taleb, Nassim Nicholas „Lindy as a Distance from an Absorbing Barrier (Chapter from SILENT RISK)“.