Leyla Erbil
Leyla Erbil (turkcha: Leylâ Erbil; 1931 -yil 12-yanvar, Istanbul — 2013-yil 19-iyul, Istanbul) — 20-21 -asrlar boʻsagʻasidagi yetakchi turk yozuvchilaridan biri, yettita roman, uchta hikoyalar toʻplami va bir insholar kitobi muallifi. 2002 -yilda adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga xalqaro PEN-klub tomonidan koʻrsatilgan birinchi turk yozuvchisi. Erbil Turk rassomlar uyushmasi va Turkiya yozuvchilar uyushmasining hammuassisi edi[1].
Biografiya
Uch farzandning ikkinchisi Leyla Erbil Istanbulda Emine Huriye Hanim va Hasan Tahsin oilasida tugʻilgan. Istanbulning Kadikoʻy tumanidagi Qizlar maktabida oʻqigan, soʻngra Istanbul universitetining ingliz tili va adabiyoti fakultetida tahsil olgan. Erbil 1951-yilda universitetning birinchi kursini tugatgandan soʻng birinchi turmush oʻrtogʻi Aytek Shayga turmushga chiqdi. Bu nikoh, garchi uzoq boʻlmasa-da, Erbilning oʻqishdan tanaffus qilishiga sabab boʻldi. U ajrashgandan keyin universitetga qaytdi. U boʻlajak ikkinchi turmush oʻrtogʻi Mehmet Erbil bilan 1953-yilda Scandinavian Airlines aviakompaniyasida kotib-tarjimon boʻlib ishlayotganida tanishgan. Oxirgi kursda oʻqiyotganida yana oʻqishni toʻxtatishga majbur boʻldi va endi oʻqishni yakunlash imkoni qolmadi. Er-xotin Izmirga koʻchib oʻtdi, u yerda 1960-yilda Leyla Erbil oʻzining yagona qizi Fatosh Erbil-Pinarni dunyoga keltirdi[2]. Keyinroq Istanbulga qaytdi. 2005-yilda yozuvchiga Langerhans hujayrali gistiyositoz tashxisi qoʻyildi va sakkiz yil davomida u oʻz kasalligi bilan jasorat bilan kurashdi. Biroq, 2013-yilda kasallik gʻalaba qozondi. 2013-yilning 19-iyulida Leyla Erbil 82 yoshida jigar yetishmovchiligi va nafas olish yoʻllari bilan bogʻliq muammolar, kasallikning nojoʻya ta’sirlari tufayli davolanayotgan Istanbul kasalxonasida vafot etdi[3].
Jamoat va siyosiy faoliyat
1960-yillarda Leyla Erbil faoliyat bilan shugʻullanib, oʻsha davrning eng nufuzli sotsialistik partiyasi boʻlgan Turkiya Ishchilar partiyasi[4] Sanʼat va madaniyat boʻlimida ishlagan va 1988-yilda Turkiya Kommunistik partiyasiga qoʻshilib ketgunga qadar va mustaqil partiyalar sifatida oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 1970-yilda Erbil Turk rassomlar uyushmasining kam sonli asoschilaridan biriga aylandi[5]. Toʻrt yildan soʻng, 1974-yilda u Turkiya Yozuvchilar Syndicate asoschisi boʻldi. Ta'sischi sifatida u oʻzining hamfikr doʻstlari bilan Sindikat nizomini ishlab chiqishda ishtirok etdi. Shu bilan birga, u xalqaro PEN klubining a'zosiga aylandi. 1999-yilda Erbil Turkiya Buyuk Millat Majlisiga (Turkiya Respublikasi Parlamenti, Majlisi) Ozodlik va birdamlik partiyasidan (PSS) nomzod boʻlgan. Erbil keyinchalik ba'zi gʻoyalari bilan kelishmovchiliklar tufayli bu partiyani tark etdi.
Adabiy ijod
Leyla Erbil kotib va tarjimon boʻlib ishlagan chogʻida qisqa hikoyalar yozishni boshlagan. Uning ilk she’riy nashrlari 1945-yilda paydo boʻlgan, biroq u 1950-yillarda turli jurnallarda chiqa boshlagan qisqa hikoyalari bilan koʻproq tanilgan. Uning hikoyalari odatda shaxs va jamiyat oʻrtasidagi hissiy va sotsiologik toʻqnashuvlarga asoslanadi[6]. U sevgi hikoyasimi, oilaviy hikoyami yoki jamiyatning siyosiy-ijtimoiy hayotiga oid hikoyami, unda ziddiyatli holatlar va vaziyatlar tasvirlangan. Turk adabiyotining an'anaviy usullaridan va turk tilining tanish sintaksisidan voz kechgan Erbil oʻziga xos uslubni ishlab chiqdi va Zigmund Freyd ta'limotidan ilhom olib, oʻziga xos ifoda shakllarini qoʻlladi. U zamonaviy insonning jamiyat oldida turgan ekzistensial kurashini tasvirlash uchun yangi "rivoyat ovozi" ni topishga harakat qildi. Erbil insonni turli ijtimoiy pozitsiyalardan kuzatish qobiliyati bilan mashhur va uning hikoyalari haqiqatning koʻp qirraliligini aks ettirish istagi bilan ajralib turadi.
Uning birinchi qisqa hikoyasi (Xallaç/The Carder) 1961-yilda nashr etilgan. 1971-yilda esa nashr etilgan birinchi roman (Tuhaf Bir Kadın / Gʻalati ayol) taniqli durdonadir[7]. Erkaklar dunyosiga kuchli ayollik nuqtai nazarini qoʻygan va innovatsion tilda yozilgan ushbu romanning tanqidiy muvaffaqiyati Erbilni Virjiniya Vulf bilan solishtirishga yordam berdi[8]. Bu roman yangilik sanaladi, chunki unda turk adabiyotida birinchi marta qarindosh -urugʻlar, jinsiy va jismoniy zoʻravonlik kabi bahsli masalalar koʻtarilgan. “Gʻalati ayol” romani “ feminizm” soʻzi turkiy til va turk mentalitetining lugʻat boyligini hali toʻldirib ulgurmagan bir paytda nashr etilgan[9]. Shuning uchun feministlar buni birinchi turdagi deb hisoblashadi. Leyla Erbil ushbu romanida mukammallashtirgan oʻziga xos sintaktik konstruksiyalari va oʻziga xos uslubi bilan turk adabiyotida chinakam burilish yasadi va boshqalarga yoʻl ochdi.
Tan olish
2002-yilda Erbil xalqaro PEN-klub tomonidan Adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod boʻldi va shu tariqa ushbu nominatsiyada nomzod boʻlgan birinchi turk yozuvchisi boʻldi.
Uning asarlari ingliz, fransuz va nemis tillariga tarjima qilingan. 1979-yilda u Ayova universitetining faxriy a'zosi etib saylangan.
Manbalar
- ↑ „Turkey’s exquisitely ʻodd’ and relentlessly creative writer Leyla Erbil passes away“. 2016-yil 21-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 2-avgust.
- ↑ http://www.radikal.com.tr/hayat/usta-yazar-leyla-erbil-hayatini-kaybetti-1142548/
- ↑ http://www.radikal.com.tr/hayat/usta-yazar-leyla-erbil-hayatini-kaybetti-1142548/
- ↑ „Usta yazar Leyla Erbil hayatını kaybetti“. 2013-yil 3-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 1-dekabr.
- ↑ https://www.wiki.ru-ru.nina.az/%D0%AD%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B0.html[sayt ishlamaydi]
- ↑ http://www.radikal.com.tr/hayat/usta-yazar-leyla-erbil-hayatini-kaybetti-1142548/
- ↑ https://www.wiki.ru-ru.nina.az/%D0%AD%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B0.html[sayt ishlamaydi]
- ↑ https://www.wiki.ru-ru.nina.az/%D0%AD%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B0.html[sayt ishlamaydi]
- ↑ „Books from Turkey“. 2019-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 2-avgust.