Kontent qismiga oʻtish

Kvantitativ tilshunoslik

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Kvantitativ tilshunoslik — umumiy tilshunoslikning, aniqrogʻi, matematik tilshunoslikning bir tarmogʻi. Kvantitativ tilshunoslik tabiiy tillarning tuzilishi, shuningdek, til oʻrganish, tildagi oʻzgarishlar va ularning amaliyotda qoʻllanilishi bilan shugʻullanadi.

Ushbu soha tillarni statistik metodlar yordamida tadqiq etadi. Uning asosiy maqsadi — til qonuniyatlarini shakllantirish hamda natijada, oʻzaro bogʻliq til qonuniyatlari majmuasi koʻrinishidagi umumiy til nazariyasini yaratishdan iborat[1]. Sinergetik tilshunoslik oʻzining ilk davridan boshlab aynan shu maqsad uchun maxsus ishlab chiqilgan[2].

Kvantitativ tilshunoslik empirik jihatdan lingvistik statistika (buni tillar statistikasi yoki har qanday lingvistik obyekt statistikasi deb talqin qilish mumkin) natijalariga tayanadi. Ushbu soha har doim ham chuqur nazariy maqsadlar bilan bogʻliq boʻlavermaydi. Korpus tilshunosligi va kompyuter tilshunosligi ham bunda muhim empirik dalillarni taqdim etuvchi boshqa sohalar hisoblanadi.

Tarixi

Eng dastlabki kvantitativ tilshunoslik yondashuvlari qadimgi Hindistonga borib taqaladi[3]. Tarixiy manbalardan biri kombinatorikaning tilshunoslik masalalariga tatbiq etilishidan iborat boʻlsa, yana biri kolometriya va stixometriya sarlavhalari ostida uchraydigan elementar statistik tadqiqotlarga asoslanadi[4].

Kvantitativ qonuniyatlar

Serb-xorvat tilida demonstrativlarning chastotasi.

Kvantitativ tilshunoslikda qonuniyat tushunchasi deganda nazariy farazlardan kelib chiqqan, matematik tarzda shakllantirilgan, sohadagi boshqa qonunlar bilan oʻzaro bogʻlangan hamda empirik maʼlumotlarda yetarli darajada va muvaffaqiyatli sinovdan oʻtgan (yaʼni, uni rad etishga boʻlgan koʻplab urinishlarga qaramay, xato ekani isbotlanmagan) qonuniy gipotezalar turkumi tushuniladi. Reinhard Köhler kvantitativ tilshunoslik qonunlari haqida shunday yozadi:

„Bundan tashqari, lingvistik elementlarning ushbu xususiyatlari va ular oʻrtasidagi munosabatlar xuddi tabiiy fanlarda boʻlgani kabi qatʼiy matematik tarzda shakllantirilishi mumkin boʻlgan universal qonuniyatlarga boʻysunishini koʻrsatish mumkin. Bu oʻrinda shuni yodda tutish kerakki, mazkur qonuniyatlar stoxastik xarakterga ega; ular har bir alohida holatda kuzatilavermaydi (bunga ehtiyoj ham yoʻq, buning iloji ham yoʻq); aksincha, ular oʻrganilayotgan voqealar yoki nisbatlarning ehtimolligini belgilaydi. Yuqorida keltirilgan misollarning har biriga qarshi misollar topish juda oson; shunga qaramay, bu holatlar tegishli qonuniyatlarni buzmaydi, chunki statistik oʻrtacha koʻrsatkich atrofidagi ogʻishlarga nafaqat yoʻl qoʻyiladi, balki ular muhim ahamiyatga ham egadir; ularning oʻzi ham tegishli qonuniyatlar bilan kvantitativ jihatdan aniq belgilab qoʻyilgan. Bu vaziyat azaldan dunyoga eski deterministik va sabab-oqibatli qarashlardan voz kechib, ularni statistik/ehtimollik modellari bilan almashtirgan tabiiy fanlardagi holatdan mutqalo farq qilmaydi“.

Til qonuniyatlari

Kvantitativ tilshunoslikda til qonuniyatlari deganda turli lingvistik darajalar (yaʼni fonemalar, boʻgʻinlar, soʻzlar yoki gaplar) boʻylab yuzaga chiqadigan, matematik tarzda shakllantirilishi mumkin boʻlgan va muayyan nazariy farazlardan kelib chiqqan statistik qonuniyatlar tushuniladi. Shuningdek, ushbu qonuniyatlar real maʼlumotlardan foydalangan holda muvaffaqiyatli sinovdan oʻtgan boʻlishi, yaʼni empirik dalillar tomonidan rad etilmagan boʻlishi talab etiladi[5].

Stilistika

Badiiy va nobadiiy uslublarni oʻrganish statistik metodlarga tayanishi mumkin. Bundan tashqari, til qonuniyatlarining turli uslubdagi matnlarda namoyon boʻladigan oʻziga xos shakllari asosida tegishli tadqiqotlarni olib borish imkoniyati mavjud. Bunday holatlarda, kvantitativ tilshunoslik stilistika sohasidagi izlanishlarni qoʻllab-quvvatlaydi: buning asosiy maqsadlaridan biri — til qonuniyatlariga tayangan holda, uslubiy hodisalar uchun keltiriladigan dalillarni iloji boricha obyektivlashtirishdir.

Manbalar

  1. ↑ Reinhard Köhler: Gegenstand und Arbeitsweise der Quantitativen Linguistik. In: Reinhard Köhler, Gabriel Altmann, Rajmund G. Piotrowski (Hrsg.): Quantitative Linguistik - Quantitative Linguistics. Ein internationales Handbuch. de Gruyter, Berlin/ New York 2005, pp. 1–16. ISBN 3-11-015578-8.
  2. ↑ Reinhard Köhler: Synergetic linguistics. In: Reinhard Köhler, Gabriel Altmann, Rajmund G. Piotrowski (Hrsg.): Quantitative Linguistik - Quantitative Linguistics. Ein internationales Handbuch. de Gruyter, Berlin/ New York 2005, pp. 760–774. ISBN 3-11-015578-8.
  3. ↑ N.L. Biggs: The Roots of Combinatorics. In: Historia Mathematica 6, 1979, pp. 109–136.
  4. ↑ Adam Pawłowski: Prolegomena to the History of Corpus and Quantitative Linguistics. Greek Antiquity. In: Glottotheory 1, 2008, pp. 48–54.
  5. ↑ cf. references: Köhler, Altmann, Piotrowski (eds.) (2005)

Adabiyotlar

  • Karl-Heinz Best: Quantitative Linguistik. Eine Annäherung. 3., stark überarbeitete und ergänzte Auflage. Peust & Gutschmidt, Göttingen 2006, ISBN 3-933043-17-4.
  • Karl-Heinz Best, Otto Rottmann: Quantitative Linguistics, an Invitation. RAM-Verlag, Lüdenscheid 2017. ISBN 978-3-942303-51-4.
  • Reinhard Köhler with the assistance of Christiane Hoffmann: Bibliography of Quantitative Linguistics. Benjamins, Amsterdam/ Philadelphia 1995, ISBN 90-272-3751-4.
  • Reinhard Köhler, Gabriel Altmann, Gabriel, Rajmund G. Piotrowski (eds.): Quantitative Linguistik - Quantitative Linguistics. Ein internationales Handbuch – An International Handbook. de Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015578-8.
  • Haitao Liu & Wei Huang. Quantitative Linguistics：State of the Art, Theories and Methods. Journal of Zhejiang University (Humanities and Social Science). 2012，43(2)：178-192. in Chinese.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Kvantitativ_tilshunoslik&oldid=559275" dan olindi