Kurmanbek

Kurmanbek

Asl nomi	qirgʻizcha: Курманбек эпосу
Mamlakat	Qirgʻiziston
Til	qirgʻiz
Janr(lar)i	epos

Kurmanbek (qirgʻizcha: Курманбек эпосу) — Oʻrta Osiyoda Mogʻul xonligi, qozoq, noʻgʻay elatlarining tarixida „qalmoq davri“ deb ataluvchi, XV–XVIII asrlar oraligʻidagi tarixiy voqealarga, Kurmanbek, Akkan kabi tarixiy shaxslarning real hayot yoʻliga asoslanib yaratilgan epik asar. Sharqiy Turkiston, (Qoshgʻar, Jarkent, Karjar, Jambul) Afgʻoniston, Andijon, Qoʻqon, Axsi, Alay, Jazi (Yassi) hududlari asarning tarixiy asosini, Kurmanbekning tarixiy shaxs ekanini, yashagan davrini, oʻtroqlashgan joyini, qoʻshni xonliklar bilan oʻrnatgan diplomatik aloqalarini, qalmoq zodagonlari bilan boʻlgan urushlarni tarixiy faktlar bilan koʻrsatib beradi.

XVI asrda Tyanshandan moʻgʻul zodagonlari siqib chiqarilgandan keyin qirgʻiz urugʻlari Qoshgʻar bilan bevosita aloqada boʻlib turgan. XVII asr boshida qalmoqlarning tazyiqi kuchayishi tufayli qirgʻiz urugʻlari Qoshgʻar, Turpan, Aqsuv shaharlaridan koʻchib kelib, oʻtroqlasha boshlaydilar. Ayniqsa XVII asrda Qoshgʻar va Jarkent xonliklari hududida qushchu, chonbagʻish, qipchoq, noygut, teyit, bulgʻachi, otuzul va boshqa qirgʻiz urugʻlari davlatning siyosiy hayotida faol qatnashib, tarixiy voqealarga oʻz taʼsirini oʻtkazib turgani Shoh Mahmud Gorosning xronikasida, Mir Holiddinning „Hidoyat“ taʼlimotida va boshqa asarlarda aytiladi.

Tavsifi

„Kurmanbek“ — XV–XVII asrlar oraligʻida yashab oʻtgan tarixiy shaxs. U oʻz xalqining erkinligi uchun qalmoq zodagonlariga qarshi kurashgan. El qahramonining xalq uchun oʻlimdan ham choʻchimasligi bugungi avlodlarni ham jasurlikka, el‑yurtni sevishga tarbiyalaydi. „Kurmanbek“ eposi koʻp variantli, ichki qudrati, gʻoyasi, syujet xususiyati bilan ajralib turadigan asarlardan biri. Uning variantlari bir-biridan farqlanib, oʻxshamasa-da, ichki birlik mavjud. Bu aytuvchining qobiliyat-mahoratiga, soʻzamonligiga bogʻliq.

Variantlari

„Kurmanbek“ eposi variantlari bir nechta, manaschi Moldobasan Musulmankulov variantidan 1923-yilda folklorshunos Qayum Miftakov 2500 misra sheʼr yozib olgan. Qirgʻiz xalq shoiri, marhum Aali Toʻqumboyevning nasriy rivoyati 1924-yilda „Sholpan“ nomli qozoq adabiy jurnalida bosilib chiqqan. Shundan soʻng 1933-yilda shoir Qaliq Akiyev variantidan 5500 misra yozib olingan. 1956-yilda Tojikistonning Jergʻetal tumanida yashovchi T. Kalendarovdan eposning 360 misrasi yozib olingan. Bundan tashqari, shoir Sarikunan Diykanbayevning, Koʻgartlik Adi Omuraliyevning bir necha misralari, axsilik shoir, folklorshunos Asanbay Jusupbekovning 19535 misradan iborat asari bor.

II jahon urushi chogʻida mashhur yozuvchi Kasimali Jantoshev oʻsha davr sharoitiga moslashtirib, eposni dramalashtirib, sahnaga olib chiqqan.

2001-yilda nishonlangan Kurmanbek bahodirning 500 yillik yubileyida Oʻgʻanbek Stambekov hech qanday ijtimoiy tuzumga moslashtirmay, oʻz nusxasi boʻyicha „Kurmanbek batir“ tarixiy dramasini yozib, bu asar sahnada qoʻyilgan. Eposda eng avvalo ulugʻ doʻstlik, hamjihatlik, mardlik yoritilgan.

Tarifi

„Kurmanbek“ qirgʻizning bahodirlik eposlaridan biri. Asosiy mavzusi — ota yurtni himoya qilish, bosh gʻoyasi, urugʻ, el birligini saqlash boʻlib, eposdagi voqealar Jungʻor davriga toʻgʻri keladi. G‘arbiy Mongoliyada vujudga kelgan Jungʻor davlati (XIV asrdagi) Oʻrta Osiyoning koʻp qismini bosib olib, qattiq zulm oʻtkazgan. XVI–XVIII asrlarda qirgʻiz xalqi ham oyrat jungʻor bosqinchilariga qarshi kurashib, ularni siqib chiqarib, el‑yurtni ezilishdan ozod etgan. Eposni ilk tadqiq qilganlardan biri G. Samarin hisoblanadi. Dostonning bosh qahramoni Kurmanbek haqiqiy bahodir, el himoyachisi. 16 yoshga toʻlganda 40 yigit bilan qalmoqlardan qasos olish uchun yoʻlga chiqadi.

Kurmanbek bahodirning feʼl‑atvori uning Qanişayga uylanishi bilan yanada chuqurlasha boradi. Kurmanbek patriarxal feodal nikoh odatini rad etib, oʻz seviklisini izlab ketadi. Kurmanbek obrazini uning rafiqasi Qanişay obrazi toʻldirib turadi. Qanişay — bahodirning haqiqiy hamrohi, ishonchli jufti. „Kurmanbek“ dostonidagi muhim qahramonlardan yana biri Akkan. U bahodir deb nom chiqarmagan boʻlsa-da, xalqni boqib, el birligini saqlab kelgan inson, insonparvar hamroh, mehribon doʻst. Bu xususiyati Kurmanbek yaralangan epizodda yaqqol koʻrinadi. Gʻarazgoʻylik va yovuzlik dostonda Kurmonbekning otasi Teyitbek xon obrazida beriladi. U oʻgʻlining qalmoqqa qilgan hujumiga qarshi turadi, tang paytda Teltoru laqabli otini bermay unga nisbatan adovat qiladi. Qora niyatli Teyitbek epos oxirida oʻz jazosasini oladi.

Zamonaviylashuvi

„Kurmanbek“ eposi boʻyicha A. Tokombayev hikoya (1924), K. Jantoshev „Kurmanbek“ nomli pyesa yozgan (1942). „Kurmanbek“ dostoni qoraqalpoq xalqida ham mavjud. Kurmanbekni tarixiy shaxs sifatida koʻradigan tadqiqotlar ham uchraydi. 2002-yilda Kurmanbek bahodirning 500 yilligi nishonlanib, Jalolobod shahrining kirish qismida „Kurmanbek“ — kılımdar murası" deb atalgan yodgorlik majmuasi (tantanali darvoza) qurilgan.

Adabiyotlar

• „Qirgʻiz tarixi. Ensiklopediya“ Bishkek 2003. Davlat tili va ensiklopediya markazi. I.Araboyev nomidagi Qirgʻiz davlat pedagogika universiteti. „Bosh muharrir U. A. Asanov, mas’ul muharrir A. A. Asankov.“ „Tahririy kengash: O. J. Osmonov (rais) T. N. Omurbekov.“

Havolalar

• http://www.shookum.kg/2010/25-2010-september/384-kurmanbek-baatyr.html/ Salima Subanbekova