Криёвулқон

Криёволқон (баъзан норасмий равишда муз вулқони деб аталади) — сув, аммиак ёки метан каби учувчи моддаларни музлаш нуқтасида ёки ундан паст бўлган жуда совуқ муҳитда отиладиган вулқон туридир. Шаклланиш жараёни криёвулқонизм деб аталади. Биргаликда криёмагма, криёлава ёки муз-вулқон эритмаси деб аталадиган бу моддалар одатда суюқликдир ва плумелар ҳосил қилиши мумкин. Отилишдан сўнг, криёмагма атроф-муҳит ҳароратига жуда паст таъсир қилганда қаттиқ шаклга конденсацияланиши кутилмоқда. Криёволқонлар потенциал равишда музли йўлдошларда ва Қуёш тизимининг қор чизиғидан ўтиб, суви кўп бўлган бошқа обектларида пайдо бўлиши мумкин (масалан, Плутон[1]). Плутон, Титан ва Cересдаги мумкин бўлган криёвулқонлар сифатида бир қатор хусусиятлар аниқланган. Шунингдек, Европадаги гумбазларнинг бир қисми криовулқон бўлиб чиқиши мумкин[2][3]. Бундан ташқари, улар вулқонларни ҳосил қилишлари маълум бўлмаса-да, муз гейзерлари Энcеладусда ва потенциал равишда кузатилган.
Музларни эритиш ва криёвулқонларни ишлаб чиқариш учун Қуёш тизимининг баъзи жисмларида потенциал энергия манбаларидан бири тўлқинларнинг ишқаланишидир[4]. Музлатилган материалларнинг шаффоф конлари зарур иссиқликни тўплайдиган ер ости иссиқхона эффектини яратади.
Койпер белбоғининг Квавар обектининг ўтмишдаги исиши белгилари олимларнинг ўтмишда криёволқонизмни намоён қилганлиги ҳақида тахмин қилишларига олиб келди. Радиоактив парчаланиш бундай фаолият учун зарур бўлган энергияни таъминлаши мумкин, чунки криёвулқонлар аммиак билан аралаштирилган сувни чиқариши мумкин, бу сув 180 К (-95 °C) да эрийди ва вулқондан оқиб чиқадиган жуда совуқ суюқлик ҳосил қилади.
Кузатишлар

2005-йил 27-ноябрда Кассини Энcеладуснинг жанубий қутбидаги гейзерларни суратга олди[5].
Криёвулқон фаолликнинг билвосита далиллари кейинчалик Қуёш тизимининг бошқа бир қанча музли йўлдошларида , жумладан Европа, Титан ва Мирандада кузатилди. Кассини Титанда криёвулқонлар деб тахмин қилинган бир қанча хусусиятларни кузатди. Криоволқонизм - бу Титан атмосферасида топилган метаннинг муҳим манбаи эканлиги тахмин қилинган жараёнлардан бири[6].
2007-йилда Гемини обсерваторияси томонидан Плутоннинг йўлдоши Харон юзасида аммиак гидратлари ва сув кристаллари парчаларини кўрсатадиган кузатувлар фаол криовулқонлар ёки криогейзерлар мавжудлигини кўрсатди[7][8]. 2015-йилда Неw Ҳоризонс компаниясининг кейинги кузатувлари Харон ҳақидаги бу фикрни қўллаб-қувватлади[9]. Плутоннинг ўзида криёвулқонларнинг иккита хусусияти аниқланган[10].
2015-йилда Cерес карлик сайёраси кратери ичидаги иккита аниқ ёрқин нуқта Даwн космик кемаси томонидан тасвирланган ва бу криёволқон келиб чиқиши мумкинлиги ҳақидаги тахминларга олиб келди[11]. 2016-йил сентабрида НАСА ЖПЛ ва НАСА Годдард олимлари Cересдаги катта Аҳуна гумбази “Қуёш тизимининг бошқа жойларида кўрилмаган вулқон гумбази” деган хулосага келишди. Катта тоғ табиатан вулқон бўлиши мумкин. Хусусан, у силикатлар ўрнига сув каби учувчи моддалардан ҳосил бўлган суюқликни отадиган вулқон бўлиб, потенциал равишда тузли лой аралашмасидан ҳосил бўлган ва геологик жиҳатдан яқин ўтмишда пайдо бўлган криовулқоннинг ягона маълум намунаси ҳисобланади[12]. Бундан ташқари, Cереснинг баъзи таниқли ёрқин нуқталари (айниқса, Оккатор кратеридагилар) ҳам келиб чиқиши криовулқон бўлиши мумкин[13]. 2017-йил март ойида чоп этилган тадқиқот шуни кўрсатадики, Оккаторнинг энг сўнгги йирик отилиши тахминан 4 миллион йил олдин содир бўлган ва шунинг учун Cерес ҳали ҳам фаол бўлиши мумкин.
Манбалар
- ↑ Wитзе, Алехандра (2015) „Иcе волcаноэс май дот Плуто'с сурфаcе“. Натуре.
- ↑ Фагенц, Сараҳ (2003-12-27) „Cонсидератионс фор Эффусиве Cрёволcанисм он Эуропа: Тҳе Пост-Галилео Перспеcтиве“. Жоурнал оф Геопҳйсиcал Ресеарч.
- ↑ „Cрёволcаниc Эмплаcемент оф Домес он Эуропа“. Иcарус.
- ↑ Греэнберг, Ричард (2002) „Тидал-теcтониc проcессес анд тҳеир имплиcатионс фор тҳе чараcтер оф Эуропа'с иcй cруст“. Ревиэwс оф Геопҳйсиcс.
- ↑ Чанг, Кеннетҳ, (Марч 12, 2015) „Судденлй, Ит Сеэмс, Wатер Ис Эверйwҳере ин Солар Сйстем“. Тҳе Неw Ёрк Тимес.
- ↑ Медиа Релатионс Оффиcе: Cассини Имагинг Cентрал Лабораторй Фор Оператионс, (2009) „Cассини Финдс Ҳйдроcарбон Раинс Май Филл Тҳе Лакес“. Спаcе Сcиэнcе Институте, Боулдер, Cолорадо. 2011-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
- ↑ „Чарон: Ан иcе мачине ин тҳе ултимате деэп фреэзе“. Гемини Обсерваторй. 2007..
- ↑ Cоок; Десч, Стевен Ж.; Роуш, Тед Л.; Тружилло, Чадwиcк А.; Гебалле, Т. Р., эт ал. (2007) „Неар-Инфраред Спеcтросcопй оф Чарон: Поссибле Эвиденcе фор Cрёволcанисм он Куипер Белт Обжеcц“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 2020-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
- ↑ Беаттй, Келлй, (2 Оcтобер 2015) „Чарон: Cраcкед, Cратеред, анд Cолорфул“. Скй анд Телесcопе.
- ↑ Wитзе, А., (2015-11-09) „Иcй волcаноэс май дот Плуто'с сурфаcе“. Натуре Неwс.
- ↑ О'Неилл, Иан, (25 Фебруарй 2015) „Cерес' Мйстерй Бригҳт Доц Май Ҳаве Волcаниc Оригин“. Дисcоверй Cоммуниcатионс. 2015-йил 27-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
- ↑ „Неwс“.
- ↑ „Cерес: Тҳе тинй wорлд wҳере волcаноэс эрупт иcе“.
Ҳаволалар
- Тритон - Тритон ат тҳе эигҳт Планец
- Соутҳ Поле оф Тритон - Тритон ат СоларВиэwс.cом
- Энcеладус' Соутҳ Полар Стрипес Спеw "Wарм" Wатер - Неwс артиcле ат тҳе Планетарй Соcиэтй
- Cрёволcанисм он Чарон анд отҳер Куипер Белт Обжеcц
- Иcе Волcаноэс оф Лаке Супериор'с Соутҳ Шоре