Kriyovulqon: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Tasvir:Doom Mons, Sotra Patera, Mohini Fluctus (cropped).png|thumb|right|Doom Mons, Saturnning yo'ldoshi Titandagi eng ishonchli aniqlangan kriovulqonlardan biri]] | [[Tasvir:Doom Mons, Sotra Patera, Mohini Fluctus (cropped).png|thumb|right|Doom Mons, Saturnning yo'ldoshi Titandagi eng ishonchli aniqlangan kriovulqonlardan biri]] | ||
'''Kriyovolqon''' ( | '''Kriyovolqon''' (baʼzan norasmiy ravishda muz vulqoni deb ataladi) — [[suv]], [[ammiak]] yoki [[metan]] kabi uchuvchi moddalarni muzlash nuqtasida yoki undan past boʻlgan juda sovuq muhitda otiladigan vulqon turidir. Shakllanish jarayoni kriyovulqonizm deb ataladi. Birgalikda kriyomagma, kriyolava yoki muz-vulqon eritmasi deb ataladigan bu moddalar odatda suyuqlikdir va plumelar hosil qilishi mumkin. Otilishdan soʻng, kriyomagma atrof-muhit haroratiga juda past taʼsir qilganda qattiq shaklga kondensatsiyalanishi kutilmoqda. Kriyovolqonlar potentsial ravishda muzli yoʻldoshlarda va [[Quyosh tizimi]]ning qor chizigʻidan oʻtib, suvi koʻp boʻlgan boshqa obyektlarida paydo boʻlishi mumkin (masalan, [[Pluton]]<ref>{{veb manbasi |last1=Witze |first1=Alexandra (2015) |title=Ice volcanoes may dot Pluto's surface |url=http://www.nature.com/news/icy-volcanoes-may-dot-pluto-s-surface-1.18756 |publisher=Nature}}</ref>). [[Pluton]], [[Titan]] va [[Ceres]]dagi mumkin boʻlgan kriyovulqonlar sifatida bir qator xususiyatlar aniqlangan. Shuningdek, Yevropadagi gumbazlarning bir qismi kriovulqon boʻlib chiqishi mumkin<ref>{{veb manbasi |last1=Fagents |first1=Sarah (2003-12-27) |title=Considerations for Effusive Cryovolcanism on Europa: The Post-Galileo Perspective |url=https://doi.org/10.1029%2F2003JE002128 |publisher=Journal of Geophysical Research}}</ref><ref>{{veb manbasi |title=Cryovolcanic Emplacement of Domes on Europa |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103516303840 |publisher=[[Icarus]]}}</ref>. Bundan tashqari, ular vulqonlarni hosil qilishlari maʼlum boʻlmasa-da, muz geyzerlari [[Enceladus]]da va potentsial ravishda kuzatilgan. | ||
Muzlarni eritish va kriyovulqonlarni ishlab chiqarish uchun Quyosh tizimining | Muzlarni eritish va kriyovulqonlarni ishlab chiqarish uchun Quyosh tizimining baʼzi jismlarida potentsial energiya manbalaridan biri toʻlqinlarning ishqalanishidir<ref>{{veb manbasi |last1=Greenberg |first1=Richard (2002) |title=Tidal-tectonic processes and their implications for the character of Europa's icy crust |url=https://doi.org/10.1029%2F2000rg000096 |publisher=Reviews of Geophysics}}</ref>. Muzlatilgan materiallarning shaffof konlari zarur issiqlikni toʻplaydigan yer osti issiqxona effektini yaratadi. | ||
[[Koyper | [[Koyper belbogʻi]]ning [[Kvavar]] obyektining oʻtmishdagi isishi belgilari olimlarning oʻtmishda kriyovolqonizmni namoyon qilganligi haqida taxmin qilishlariga olib keldi. Radioaktiv parchalanish bunday faoliyat uchun zarur boʻlgan energiyani taʼminlashi mumkin, chunki kriyovulqonlar ammiak bilan aralashtirilgan suvni chiqarishi mumkin, bu suv 180 K (-95 °C) da eriydi va vulqondan oqib chiqadigan juda sovuq suyuqlik hosil qiladi. | ||
==Kuzatishlar== | ==Kuzatishlar== | ||
[[Tasvir:Fountains of Enceladus PIA07758.jpg|thumb|150px|left|Saturnning E halqasini oziqlantiradigan [[Enceladus]] plumelari janubiy qutb yaqinidagi " | [[Tasvir:Fountains of Enceladus PIA07758.jpg|thumb|150px|left|Saturnning E halqasini oziqlantiradigan [[Enceladus]] plumelari janubiy qutb yaqinidagi "Yoʻlbars chiziqlari"dan paydo boʻlganga oʻxshayd.]] | ||
2005-yil 27-noyabrda ''Kassini'' Enceladusning janubiy qutbidagi geyzerlarni suratga oldi<ref>{{veb manbasi |last1=Chang, Kenneth |first1=(March 12, 2015) |title=Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System |url=https://www.nytimes.com/2015/03/13/science/space/suddenly-it-seems-water-is-everywhere-in-solar-system.html |publisher=The New York Times}}</ref>. | 2005-yil 27-noyabrda ''Kassini'' Enceladusning janubiy qutbidagi geyzerlarni suratga oldi<ref>{{veb manbasi |last1=Chang, Kenneth |first1=(March 12, 2015) |title=Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System |url=https://www.nytimes.com/2015/03/13/science/space/suddenly-it-seems-water-is-everywhere-in-solar-system.html |publisher=The New York Times}}</ref>. | ||
Kriyovulqon faollikning bilvosita dalillari keyinchalik Quyosh tizimining boshqa bir qancha muzli | Kriyovulqon faollikning bilvosita dalillari keyinchalik Quyosh tizimining boshqa bir qancha muzli yoʻldoshlarida , jumladan [[Yevropa]], [[Titan]] va [[Miranda]]da kuzatildi. Kassini Titanda kriyovulqonlar deb taxmin qilingan bir qancha xususiyatlarni kuzatdi. Kriovolqonizm - bu Titan atmosferasida topilgan metanning muhim manbai ekanligi taxmin qilingan jarayonlardan biri<ref>{{veb manbasi |last1=Media Relations Office: Cassini Imaging Central Laboratory For Operations |first1=(2009) |title=Cassini Finds Hydrocarbon Rains May Fill The Lakes |url=http://ciclops.org/view.php?id=5471&js=1 |publisher=Space Science Institute, Boulder, Colorado |access-date=2022-06-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725171249/http://ciclops.org/view.php?id=5471&js=1 }}</ref>. | ||
2007-yilda Gemini observatoriyasi tomonidan Plutonning | 2007-yilda Gemini observatoriyasi tomonidan Plutonning yoʻldoshi [[Xaron]] yuzasida ammiak gidratlari va suv kristallari parchalarini koʻrsatadigan kuzatuvlar faol kriovulqonlar yoki kriogeyzerlar mavjudligini koʻrsatdi<ref>{{veb manbasi |title=Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze |url=http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |publisher=Gemini Observatory. 2007.}}</ref><ref>{{veb manbasi |last1=Cook; Desch, Steven J.; Roush, Ted L.; Trujillo, Chadwick A.; Geballe, T. R. |first1=et al. (2007) |title=Near-Infrared Spectroscopy of Charon: Possible Evidence for Cryovolcanism on Kuiper Belt Objects |url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/663/2/1406/70488.html |publisher=The Astrophysical Journal |qaralgan sana=2022-06-07 |arxivsana=2020-04-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200413024853/https://hkvalidate.perfdrive.com/captcha?ssa=70ec8857-5909-450e-a217-8698e6bb69ca&ssb=kdl253pb5445df1pkf1ddl021&ssc=http%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2F%2Farticle%2F0004-637X%2F663%2F2%2F1406%2F70488.html&ssd=185826178362348&sse=%40gmbnbngkofcabc&ssf=42960b07d5d51012684a03822d7582d888e39ee0&ssg=6802121e-b0c3-4a91-90ef-cc94328310f9&ssh=6e964ed2-fb48-4d0b-bdcd-f4521b93033b&ssi=82465495-8427-4a4e-a4c0-0ea753556323&ssj=6e7a0e64-6694-4a5e-a1ce-3d3a9d7f2554&ssk=support%40shieldsquare.com&ssl=685475084947&ssm=66900102079407682106731061110142&ssn=029686970ccc5ff37b032034e927a8fde6b0932777c5-e196-4565-b07b29&sso=1b061e96-6977066b7eb3abc78a15d5cde9f6483bcae7c213e0762066&ssp=38976284901586765658158672991047861&ssq=20406004613333502885446133386812698266882&ssr=MjA3LjI0MS4yMjUuMjI3&sss=Chrome%2F5.0%20%28iPhone%3B%20U%3B%20CPU%20iPhone%20OS%203_0%20like%20Mac%20OS%20X%3B%20en-us%29%20AppleWebKit%2F528.18%20%28KHTML%2C%20like%20Gecko%29%20Version%2F4.0%20Mobile%2F7A341%20Safari%2F528.16&sst=Mozilla%2F5.0%20%28Windows%20NT%2010.0%3B%20Win64%3B%20x64%29%20AppleWebKit%2F537.36%20%28KHTML%2C%20like%20Gecko%29%20Chrome%2F74.0.3729.169%20Safari%2F537.36&ssu=Mozilla%2F4.0%20%28Windows%20NT%205.1%29%20AppleWebKit%2F535.7%20%28KHTML%2Clike%20zeco%29%20Chrome%2F33.0.1750.154%20Safari%2F536.7&ssv=omr9srnt3lmlq41&ssw=&ssx=831754826083114&ssy=kf%40%40ninn%40dnnjggipf%40bbdeij%40gn%40dppgedpo%40hm&ssz=b271d62c034a2a5 }}</ref>. 2015-yilda [[New Horizons]] kompaniyasining keyingi kuzatuvlari Xaron haqidagi bu fikrni qoʻllab-quvvatladi<ref>{{veb manbasi |last1=Beatty, Kelly |first1=(2 October 2015) |title=Charon: Cracked, Cratered, and Colorful |url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/charon-cracked-cratered-and-crazy-100220155/ |publisher=Sky and Telescope}}</ref>. Plutonning oʻzida kriyovulqonlarning ikkita xususiyati aniqlangan<ref>{{veb manbasi |last1=Witze, A. |first1=(2015-11-09) |title=Icy volcanoes may dot Pluto's surface |url=http://www.nature.com/news/icy-volcanoes-may-dot-pluto-s-surface-1.18756 |publisher=Nature News}}</ref>. | ||
2015-yilda Ceres [[karlik sayyora]]si krateri ichidagi ikkita aniq yorqin nuqta Dawn kosmik kemasi tomonidan tasvirlangan va bu kriyovolqon kelib chiqishi mumkinligi haqidagi taxminlarga olib keldi<ref>{{veb manbasi |last1=O'Neill, Ian |first1=(25 February 2015) |title=Ceres' Mystery Bright Dots May Have Volcanic Origin |url=http://news.discovery.com/space/ceres-mystery-bright-dots-may-have-volcanic-origin-150225.htm |publisher=Discovery Communications |kirish sanasi=2022-06-07 |arxivsana=2015-02-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150227001013/http://news.discovery.com/space/ceres-mystery-bright-dots-may-have-volcanic-origin-150225.htm }}</ref>. 2016-yil sentabrida NASA JPL va NASA Goddard olimlari Ceresdagi katta Ahuna gumbazi “Quyosh tizimining boshqa joylarida koʻrilmagan vulqon gumbazi” degan xulosaga kelishdi. Katta togʻ tabiatan vulqon boʻlishi mumkin. Xususan, u silikatlar | 2015-yilda Ceres [[karlik sayyora]]si krateri ichidagi ikkita aniq yorqin nuqta Dawn kosmik kemasi tomonidan tasvirlangan va bu kriyovolqon kelib chiqishi mumkinligi haqidagi taxminlarga olib keldi<ref>{{veb manbasi |last1=O'Neill, Ian |first1=(25 February 2015) |title=Ceres' Mystery Bright Dots May Have Volcanic Origin |url=http://news.discovery.com/space/ceres-mystery-bright-dots-may-have-volcanic-origin-150225.htm |publisher=Discovery Communications |kirish sanasi=2022-06-07 |arxivsana=2015-02-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150227001013/http://news.discovery.com/space/ceres-mystery-bright-dots-may-have-volcanic-origin-150225.htm }}</ref>. 2016-yil sentabrida NASA JPL va NASA Goddard olimlari Ceresdagi katta Ahuna gumbazi “Quyosh tizimining boshqa joylarida koʻrilmagan vulqon gumbazi” degan xulosaga kelishdi. Katta togʻ tabiatan vulqon boʻlishi mumkin. Xususan, u silikatlar oʻrniga suv kabi uchuvchi moddalardan hosil boʻlgan suyuqlikni otadigan vulqon boʻlib, potentsial ravishda tuzli loy aralashmasidan hosil boʻlgan va geologik jihatdan yaqin oʻtmishda paydo boʻlgan kriovulqonning yagona maʼlum namunasi hisoblanadi<ref>{{veb manbasi |title=News |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/news/news-detail.html?id=6611}}</ref>. Bundan tashqari, Ceresning baʼzi taniqli yorqin nuqtalari (ayniqsa, Okkator krateridagilar) ham kelib chiqishi kriovulqon boʻlishi mumkin<ref>{{veb manbasi |title=Ceres: The tiny world where volcanoes erupt ice |url=http://www.spacedaily.com/reports/Ceres_The_tiny_world_where_volcanoes_erupt_ice_999.html}}</ref>. 2017-yil mart oyida chop etilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Okkatorning eng soʻnggi yirik otilishi taxminan 4 million yil oldin sodir boʻlgan va shuning uchun [[Ceres]] hali ham faol boʻlishi mumkin. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
2026-yil 20-noyabr, 15:39 dagi (joriy) koʻrinishi

Kriyovolqon (baʼzan norasmiy ravishda muz vulqoni deb ataladi) — suv, ammiak yoki metan kabi uchuvchi moddalarni muzlash nuqtasida yoki undan past boʻlgan juda sovuq muhitda otiladigan vulqon turidir. Shakllanish jarayoni kriyovulqonizm deb ataladi. Birgalikda kriyomagma, kriyolava yoki muz-vulqon eritmasi deb ataladigan bu moddalar odatda suyuqlikdir va plumelar hosil qilishi mumkin. Otilishdan soʻng, kriyomagma atrof-muhit haroratiga juda past taʼsir qilganda qattiq shaklga kondensatsiyalanishi kutilmoqda. Kriyovolqonlar potentsial ravishda muzli yoʻldoshlarda va Quyosh tizimining qor chizigʻidan oʻtib, suvi koʻp boʻlgan boshqa obyektlarida paydo boʻlishi mumkin (masalan, Pluton[1]). Pluton, Titan va Ceresdagi mumkin boʻlgan kriyovulqonlar sifatida bir qator xususiyatlar aniqlangan. Shuningdek, Yevropadagi gumbazlarning bir qismi kriovulqon boʻlib chiqishi mumkin[2][3]. Bundan tashqari, ular vulqonlarni hosil qilishlari maʼlum boʻlmasa-da, muz geyzerlari Enceladusda va potentsial ravishda kuzatilgan.
Muzlarni eritish va kriyovulqonlarni ishlab chiqarish uchun Quyosh tizimining baʼzi jismlarida potentsial energiya manbalaridan biri toʻlqinlarning ishqalanishidir[4]. Muzlatilgan materiallarning shaffof konlari zarur issiqlikni toʻplaydigan yer osti issiqxona effektini yaratadi.
Koyper belbogʻining Kvavar obyektining oʻtmishdagi isishi belgilari olimlarning oʻtmishda kriyovolqonizmni namoyon qilganligi haqida taxmin qilishlariga olib keldi. Radioaktiv parchalanish bunday faoliyat uchun zarur boʻlgan energiyani taʼminlashi mumkin, chunki kriyovulqonlar ammiak bilan aralashtirilgan suvni chiqarishi mumkin, bu suv 180 K (-95 °C) da eriydi va vulqondan oqib chiqadigan juda sovuq suyuqlik hosil qiladi.
Kuzatishlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
2005-yil 27-noyabrda Kassini Enceladusning janubiy qutbidagi geyzerlarni suratga oldi[5].
Kriyovulqon faollikning bilvosita dalillari keyinchalik Quyosh tizimining boshqa bir qancha muzli yoʻldoshlarida , jumladan Yevropa, Titan va Mirandada kuzatildi. Kassini Titanda kriyovulqonlar deb taxmin qilingan bir qancha xususiyatlarni kuzatdi. Kriovolqonizm - bu Titan atmosferasida topilgan metanning muhim manbai ekanligi taxmin qilingan jarayonlardan biri[6].
2007-yilda Gemini observatoriyasi tomonidan Plutonning yoʻldoshi Xaron yuzasida ammiak gidratlari va suv kristallari parchalarini koʻrsatadigan kuzatuvlar faol kriovulqonlar yoki kriogeyzerlar mavjudligini koʻrsatdi[7][8]. 2015-yilda New Horizons kompaniyasining keyingi kuzatuvlari Xaron haqidagi bu fikrni qoʻllab-quvvatladi[9]. Plutonning oʻzida kriyovulqonlarning ikkita xususiyati aniqlangan[10].
2015-yilda Ceres karlik sayyorasi krateri ichidagi ikkita aniq yorqin nuqta Dawn kosmik kemasi tomonidan tasvirlangan va bu kriyovolqon kelib chiqishi mumkinligi haqidagi taxminlarga olib keldi[11]. 2016-yil sentabrida NASA JPL va NASA Goddard olimlari Ceresdagi katta Ahuna gumbazi “Quyosh tizimining boshqa joylarida koʻrilmagan vulqon gumbazi” degan xulosaga kelishdi. Katta togʻ tabiatan vulqon boʻlishi mumkin. Xususan, u silikatlar oʻrniga suv kabi uchuvchi moddalardan hosil boʻlgan suyuqlikni otadigan vulqon boʻlib, potentsial ravishda tuzli loy aralashmasidan hosil boʻlgan va geologik jihatdan yaqin oʻtmishda paydo boʻlgan kriovulqonning yagona maʼlum namunasi hisoblanadi[12]. Bundan tashqari, Ceresning baʼzi taniqli yorqin nuqtalari (ayniqsa, Okkator krateridagilar) ham kelib chiqishi kriovulqon boʻlishi mumkin[13]. 2017-yil mart oyida chop etilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Okkatorning eng soʻnggi yirik otilishi taxminan 4 million yil oldin sodir boʻlgan va shuning uchun Ceres hali ham faol boʻlishi mumkin.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Witze, Alexandra (2015) „Ice volcanoes may dot Pluto's surface“. Nature.
- ↑ Fagents, Sarah (2003-12-27) „Considerations for Effusive Cryovolcanism on Europa: The Post-Galileo Perspective“. Journal of Geophysical Research.
- ↑ „Cryovolcanic Emplacement of Domes on Europa“. Icarus.
- ↑ Greenberg, Richard (2002) „Tidal-tectonic processes and their implications for the character of Europa's icy crust“. Reviews of Geophysics.
- ↑ Chang, Kenneth, (March 12, 2015) „Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System“. The New York Times.
- ↑ Media Relations Office: Cassini Imaging Central Laboratory For Operations, (2009) „Cassini Finds Hydrocarbon Rains May Fill The Lakes“. Space Science Institute, Boulder, Colorado. 2011-yil 25-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 7-iyun.
- ↑ „Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze“. Gemini Observatory. 2007..
- ↑ Cook; Desch, Steven J.; Roush, Ted L.; Trujillo, Chadwick A.; Geballe, T. R., et al. (2007) „Near-Infrared Spectroscopy of Charon: Possible Evidence for Cryovolcanism on Kuiper Belt Objects“. The Astrophysical Journal. 2020-yil 13-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 7-iyun.
- ↑ Beatty, Kelly, (2 October 2015) „Charon: Cracked, Cratered, and Colorful“. Sky and Telescope.
- ↑ Witze, A., (2015-11-09) „Icy volcanoes may dot Pluto's surface“. Nature News.
- ↑ O'Neill, Ian, (25 February 2015) „Ceres' Mystery Bright Dots May Have Volcanic Origin“. Discovery Communications. 2015-yil 27-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 7-iyun.
- ↑ „News“.
- ↑ „Ceres: The tiny world where volcanoes erupt ice“.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Triton - Triton at the eight Planets
- South Pole of Triton - Triton at SolarViews.com
- Enceladus' South Polar Stripes Spew "Warm" Water - News article at the Planetary Society
- Cryovolcanism on Charon and other Kuiper Belt Objects
- Ice Volcanoes of Lake Superior's South Shore