Kriptofaziya
Kriptofaziya (yunoncha κρυπτός – yashirin, maxfiy va φάσις – nutq, ifoda) – egizaklar kichik yoshida ular orasida shakllanadigan, tashqi odamlarga tushunarsiz boʻlgan muloqot tizimi. U nafaqat nutqiy shaklni, balki mimika va (koʻpincha akslantiruvchi) imo-ishoralarni ham oʻz ichiga oladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bunday „til“dagi koʻp soʻzlar aslida ota-onadan yoki yaqin atrofdagilardan eshitilgan soʻzlarning buzilgan shaklidir.
Atamaning paydo boʻlishi
„Kriptofaziya“ termini egizaklarning maktabgacha yoshidagi oʻziga xos nutqini ifodalash uchun fransuz psixologi va pedagogi René Zazzo tomonidan 1960-yilda taklif qilingan[1]. U bu atamani oʻzining ikki jildli monografiyasi „Les Jumeaux, le Couple et la Personne“ (Egizaklar, juftlik va shaxsiyat)ga kiritgan.
Koʻplab mualliflar kriptofaziyani idioglossiyaning alohida holati deb hisoblashadi. Idioglossiya – bu faqat bir kishi yoki juda kam sonli odamlar guruhiga xos „shaxsiy“ til. Odatda u nutq rivojlanishidagi buzilish natijasi sifatida yuzaga keladi (masalan, oligofreniyada) yoki nutq apparatida hech qanday organik yoki funksional nuqson boʻlmasa ham, til va tanglay tovushlarini talaffuz qila olmaslik oqibatida paydo boʻlishi mumkin[2]. Biroq, idioglossiya odatda ikki tomonlama muloqot vazifasini bajarmaydi, kriptofaziya esa aynan shu vazifani taʼminlaydi.
Tarqalishi
Egizaklarning chaqaloqlik davrida faqat oʻzaro muloqot uchun oʻz tilidan foydalanish chastotasi 37-43% darajasida baholanadi[1][3]. Bu hodisa gomozigot egizaklarda koʻproq uchraydi (48%), geterozigotlarda esa kamroq.
Sabablari
Bunday xatti-harakatlarning sabablari toʻliq aniqlanmagan. Avvallari egizaklarning oʻz tilini yaratishi ota-onaning eʼtiborsizligi bilan izohlangan, yaʼni bolalar bilan kam gaplashilganda va shugʻullanilmaganda, ular odatiy tilni yetarli bilmaganlari uchun muloqotda foydalanish maqsadida „oʻz tilini ixtiro qiladi“, deb hisoblangan. Ammo hozirgi kunda tadqiqotchilarning aksariyati kriptofaziyani egizaklarning biri yoki ikkisi nutq rivojlanishi jarayonida xatolar toʻplanishining oqibati deb biladi. Kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, allaqachon 5-6 oylik yoshda egizaklar bir-birining hamrohligidan toʻliq qoniqadi va yakka tugʻilgan bolalarga qaraganda onaning yoki boshqa qarindoshlarning eʼtiboriga kamroq ehtiyoj sezadi[4]. Har bir bola tilni oʻrganishda koʻplab xatolar qiladi, kattalar ularni tuzatganidan soʻng, keyingi muloqotda takrorlamaydi. Egizaklarda esa doimo ularning xatolarini tushunadigan va xuddi shunday javob qaytaradigan sherik mavjud boʻlgani uchun notoʻgʻri nutq mustahkamlanib, rivojlanib ketadi.
Oqibatlari
Kriptofaziya tufayli egizak bolalarda koʻpincha erta va maktabgacha yoshda nutq rivojlanishining kechikishi, shuningdek, nafaqat maktabgacha, balki maktab yoshida ham artikulyatsiya va fonetikada qiyinchiliklar kuzatiladi. Nutq rivojlanishi ontogenezning dastlabki bosqichlarida gomozigot egizaklarning 36%ida, geterozigot egizaklarning 27%ida kechikadi. Bu kechikish oʻrtacha olti oy atrofida boʻladi[5].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Чернов Д. Н.. Социокультурная обусловленность языковой компетенции ребенка: Проблемы и перспективы решения. М: Тезаурус, 2013 — 82-bet. ISBN 978-5-98421-224-3.
- ↑ В. М. Блейхер, И. В. Крук.. Толковый словарь психиатрических терминов, М, 1995.
- ↑ Bishop „'Twin language': A risk factor for language impairment?“. Journal of Speech, Language, and Hearing Research. 2019-yil 13-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 7-oktyabr.
- ↑ C. O. Carter. All About Twins (Reviewed Work: The Nature And Nurture Of Twins. by Elizabeth M. Bryan)(ingl.) // British Medical Journal : journal. — 1983. — Vol. 287, no. 6394. — P. 753. — JSTOR 29512225.
- ↑ Елена Сергиенко, Галина Виленская, Татьяна Рязанова, Анна Дозорцева. Близнецы от рождения до трёх лет. М: Когито-Центр, 2002. ISBN 5-89353-055-1.