Криптид
Криптид ( юнонча: κρύπτω - яширин) - замонавий мифологик персонаж, мавжудлиги криптозоология ва криптоботаника каби псевдофанлар тарафдорлари томонидан мумкин деб ҳисобланган, аммо илмий ҳамжамият томонидан тан олинмаган ҳайвон ёки ўсимлик.
Криптидни йўқ бўлиб кетган деб ҳисобланган ёки афсоналарда тасвирланган жонзот деб ҳисоблаш мумкин, аммо унинг мавжудлиги ҳақида гувоҳларнинг маълумотлари мавжуд. Одатда криптидлар ҳайвонлар деб тушунилади, чунки исботланмаган ўсимликлар мавжудлигини тасдиқлаш ёки рад этиш осонроқ.
Криптидлар классификацияси
Криптозоология ва уфология бўйича китоблар муаллифи Жорж М. Эберхарт уларни аниқлаш учун ўнта хусусият ва олти истисно [1] ёрдамида криптидларни таснифлаш усулини тасвирлаб берди.
Криптидлар қуйидагилар бўлиши мумкин:
- Улар учун ўзига хос бўлмаган ёки ҳали ҳам таърифланмаган яшаш жойига эга таниқли ҳайвонлар (Англиядан Суррей пумаси).
- Ҳали тавсифланмаган турлар ва кичик турлар, ғайриоддий хусусиятларга эга маълум ҳайвонлар (Амазониянинг улкан анакондалари ёки Шарқий Африканинг доғли шерлари).
- Расмий равишда яқинда йўқ бўлиб кетган деб ҳисобланган турларнинг омон қолган аъзолари (масалан, 1960-йилларда йўқолган деб ҳисобланган оқ тумшуқли қизилиштон ёки 1770-йилларда йўқолиб кетган денгиз сигирлари ).
- Ҳозирги замонда қолдиқларидан маълум бўлган турларнинг вакиллари (масалан, марказий Африкадан Мокеле-мбембе, у баъзан тирик динозавр сифатида тасвирланган).
- Қазилма қолдиқларидан маълум бўлган турларнинг вакиллари, одатда тахмин қилинганидан анча кечроқ тарихий даврларда пайдо бўлган (масалан, мамонтлар, тахминан милоддан аввалги 12000 йилларда йўқ бўлиб кетган, баъзан кейинги даврларда ҳам учраган).
- Қазилма қолдиқларидан маълум бўлмаган, аммо маълум турлар билан боғлиқ ҳайвонлар (масалан, Анд бўриси ёки Уилям Биб томонидан 1930 йилда хабар қилинган Биб скати).
- Қазилма қолдиқларидан номаълум ва маълум турларга тегишли бўлмаган ҳайвонлар (масалан, бигфут ёки Шимолий Америка денгиз илонлари).
- Зоологик асосга эга афсонавий ҳайвонлар (масалан, қисман Марказий Осиё динозаврлари қолдиқларидан илҳомланган грифонлар )
- Ҳайвонларга хос белгиларга эга бўлган паранормол ёки ғайритабиий мавжудотлар (куя-одам, баргестлар ёки фолклордаги баъзи парилар).
- Машҳур мистификациялар (масалан, шохли қуён билан боғлиқ машҳур ёлғон. Бу ёлғон муаллифи Шопе папилломавируси билан касалланган қуёнлардан илҳомланган бўлиши мумкин, бу уларда шохга ўхшаш ўсмаларни келтириб чиқаради.)
Криптидлар қуйидагилар бўлиши мумкин эмас:
- Одамлар учун аҳамияциз мавжудотлар. Криптидлар ғалати, ҳавфли ёки одамлар учун қандайдир аҳамиятга эга мавжудотлардир.
- Тор доирадаги одамларга маълум жонзот. Кимдир сирли, унинг фикрича, ҳайвонни кузатади ва кимдир олинган маълумотларни танқидий баҳолаши керак. Криптозоология гувоҳлар ва нуфузли тадқиқотчилар ўртасидаги ўзига хос кўприкдир. Борлиқ воқелиги тўғрисида шунчаки тахмин қилиш уни сирли қилиб қўймайди.
- Инсон фаолиятининг натижалари. Масалан, биотоплардаги аллигаторлар, оддий бўғма илонлар ёки кангурулар улар учун атипик бўлса, бу шубҳасиз инсон фаолияти натижасидир. Аммо кимдир фақат канализацияда яшовчи аллигаторнинг янги турини топса (машҳур Америка шаҳар афсонаси), у криптид бўлади.
- Ғайриоддий одамлар ( вампирлар ва зомбилар каби).
- Фаришталар ёки жинлар. Паранормал ёки ғайритабиий криптидлар фақат ҳайвонлар шаклида бўлса (масалан, бўриитус, ҳақиқий ит ёки бўри ёки номаълум ит вакили бўлиши мумкин) рухсат этилади.
- Ўзга сайёраликлар . Улар билан криптозоология эмас, уфология шуғулланади, агар биз ердан ташқаридаги ақлсиз ҳаёт ҳақида гапирмасак.
Зоолог ва криптозоологияни яратувчилардан бири Бернар Эйвелманс Сибир, Узоқ Шарқ ва бошқа минтақалар халқларининг мифологик мамонт ҳақидаги ҳикояларига асосланиб, ҳақиқий мамонт ҳозирги кунгача сақланиб қолган деб тахмин қилади [2] .
Криптидларнинг номлари
Криптозоология фани шуғулланадиган номаълум мавжудотлар маҳаллий (энг кенг тарқалган) ва лотинча номларга эга. Мисол учун, Несси махлуқи тадқиқотда Несситерас рҳомбоптерйх сифатида тасвирланган. Битта мавжудодт турли жойдабигфут ва сасквач каби турли номлар билан маълум бўлиши ҳам мумкин (булар қор одам учун маҳаллий номлар ҳисобланади).
Манбалар
- Эберхарт, Жорж М. (2002). Сирли мавжудотлар: Криптозоология бўйича қўлланма. жилд 2. Санта Барбара, Калифорния: АБC-CЛИО. ИСБН 1-57607-283-5
- Эберхарт, Жорж М. "Сирли мавжудотлар: Криптозоологик энциклопедия яратиш." 2005 йил. Илмий тадқиқот журнали. жилд. 19, Но.1
Эслатмалар
- ↑ Эберҳарт, Георге М. «Мйстериоус Cреатурес: Cреатинг А Cрйптозоологиcал Энcйcлопедиа.» 2005. Жоурнал оф Сcиэнтифиc Эхплоратион. Вол. 19, Но. 1, ст. 103—113.
- ↑ Они… существуют? [сокращённый текст главы из книги Бернара Эйвельманса ] // Вокруг света. № 12 (2627). Декабрь 1992. Рубрика «Теории невероятности?».