Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Kriptid: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi

2026-yil 20-noyabr, 15:38 dagi (joriy) koʻrinishi

Trunkowhale
Trunko dengiz hayvoni

Kriptid ( yunoncha: κρύπτω - yashirin) - zamonaviy mifologik personaj, mavjudligi kriptozoologiya va kriptobotanika kabi psevdofanlar tarafdorlari tomonidan mumkin deb hisoblangan, ammo ilmiy hamjamiyat tomonidan tan olinmagan hayvon yoki oʻsimlik.

Kriptidni yoʻq boʻlib ketgan deb hisoblangan yoki afsonalarda tasvirlangan jonzot deb hisoblash mumkin, ammo uning mavjudligi haqida guvohlarning maʼlumotlari mavjud. Odatda kriptidlar hayvonlar deb tushuniladi, chunki isbotlanmagan oʻsimliklar mavjudligini tasdiqlash yoki rad etish osonroq.

Kriptidlar klassifikatsiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptozoologiya va ufologiya boʻyicha kitoblar muallifi Jorj M. Eberxart ularni aniqlash uchun oʻnta xususiyat va olti istisno [1] yordamida kriptidlarni tasniflash usulini tasvirlab berdi.

Kriptidlar quyidagilar boʻlishi mumkin:

  • Ular uchun oʻziga xos boʻlmagan yoki hali ham taʼriflanmagan yashash joyiga ega taniqli hayvonlar (Angliyadan Surrey pumasi).
  • Hali tavsiflanmagan turlar va kichik turlar, gʻayrioddiy xususiyatlarga ega maʼlum hayvonlar (Amazoniyaning ulkan anakondalari yoki Sharqiy Afrikaning dogʻli sherlari).
  • Rasmiy ravishda yaqinda yoʻq boʻlib ketgan deb hisoblangan turlarning omon qolgan aʼzolari (masalan, 1960-yillarda yoʻqolgan deb hisoblangan oq tumshuqli qizilishton yoki 1770-yillarda yoʻqolib ketgan dengiz sigirlari ).
  • Hozirgi zamonda qoldiqlaridan maʼlum boʻlgan turlarning vakillari (masalan, markaziy Afrikadan Mokele-mbembe, u baʼzan tirik dinozavr sifatida tasvirlangan).
  • Qazilma qoldiqlaridan maʼlum boʻlgan turlarning vakillari, odatda taxmin qilinganidan ancha kechroq tarixiy davrlarda paydo boʻlgan (masalan, mamontlar, taxminan miloddan avvalgi 12000 yillarda yoʻq boʻlib ketgan, baʼzan keyingi davrlarda ham uchragan).
  • Qazilma qoldiqlaridan maʼlum boʻlmagan, ammo maʼlum turlar bilan bogʻliq hayvonlar (masalan, And boʻrisi yoki Uilyam Bib tomonidan 1930 yilda xabar qilingan Bib skati).
  • Qazilma qoldiqlaridan nomaʼlum va maʼlum turlarga tegishli boʻlmagan hayvonlar (masalan, bigfut yoki Shimoliy Amerika dengiz ilonlari).
  • Zoologik asosga ega afsonaviy hayvonlar (masalan, qisman Markaziy Osiyo dinozavrlari qoldiqlaridan ilhomlangan grifonlar )
  • Hayvonlarga xos belgilarga ega boʻlgan paranormol yoki gʻayritabiiy mavjudotlar (kuya-odam, bargestlar yoki folklordagi baʼzi parilar).
  • Mashhur mistifikatsiyalar (masalan, shoxli quyon bilan bogʻliq mashhur yolgʻon. Bu yolgʻon muallifi Shope papillomavirusi bilan kasallangan quyonlardan ilhomlangan boʻlishi mumkin, bu ularda shoxga oʻxshash oʻsmalarni keltirib chiqaradi.)

Kriptidlar quyidagilar boʻlishi mumkin emas:

  • Odamlar uchun ahamiyatsiz mavjudotlar. Kriptidlar gʻalati, havfli yoki odamlar uchun qandaydir ahamiyatga ega mavjudotlardir.
  • Tor doiradagi odamlarga maʼlum jonzot. Kimdir sirli, uning fikricha, hayvonni kuzatadi va kimdir olingan maʼlumotlarni tanqidiy baholashi kerak. Kriptozoologiya guvohlar va nufuzli tadqiqotchilar oʻrtasidagi oʻziga xos koʻprikdir. Borliq voqeligi toʻgʻrisida shunchaki taxmin qilish uni sirli qilib qoʻymaydi.
  • Inson faoliyatining natijalari. Masalan, biotoplardagi alligatorlar, oddiy boʻgʻma ilonlar yoki kangurular ular uchun atipik boʻlsa, bu shubhasiz inson faoliyati natijasidir. Ammo kimdir faqat kanalizatsiyada yashovchi alligatorning yangi turini topsa (mashhur Amerika shahar afsonasi), u kriptid boʻladi.
  • Gʻayrioddiy odamlar ( vampirlar va zombilar kabi).
  • Farishtalar yoki jinlar. Paranormal yoki gʻayritabiiy kriptidlar faqat hayvonlar shaklida boʻlsa (masalan, boʻriitus, haqiqiy it yoki boʻri yoki nomaʼlum it vakili boʻlishi mumkin) ruxsat etiladi.
  • Oʻzga sayyoraliklar . Ular bilan kriptozoologiya emas, ufologiya shugʻullanadi, agar biz yerdan tashqaridagi aqlsiz hayot haqida gapirmasak.

Zoolog va kriptozoologiyani yaratuvchilardan biri Bernar Eyvelmans Sibir, Uzoq Sharq va boshqa mintaqalar xalqlarining mifologik mamont haqidagi hikoyalariga asoslanib, haqiqiy mamont hozirgi kungacha saqlanib qolgan deb taxmin qiladi [2] .

Kriptidlarning nomlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptozoologiya fani shugʻullanadigan nomaʼlum mavjudotlar mahalliy (eng keng tarqalgan) va lotincha nomlarga ega. Misol uchun, Nessi maxluqi tadqiqotda Nessiteras rhombopteryx sifatida tasvirlangan. Bitta mavjudodt turli joydabigfut va saskvach kabi turli nomlar bilan maʼlum boʻlishi ham mumkin (bular qor odam uchun mahalliy nomlar hisoblanadi).

  • Eberxart, Jorj M. (2002). Sirli mavjudotlar: Kriptozoologiya boʻyicha qoʻllanma. jild 2. Santa Barbara, Kaliforniya: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-283-5
  • Eberxart, Jorj M. "Sirli mavjudotlar: Kriptozoologik entsiklopediya yaratish." 2005 yil. Ilmiy tadqiqot jurnali. jild. 19, No.1
  1. ↑ Eberhart, George M. «Mysterious Creatures: Creating A Cryptozoological Encyclopedia.» 2005. Journal of Scientific Exploration. Vol. 19, No. 1, ст. 103—113.
  2. ↑ Они… существуют? [сокращённый текст главы из книги Бернара Эйвельманса ] // Вокруг света. № 12 (2627). Декабрь 1992. Рубрика «Теории невероятности?».