Kosmolabiya
| Kosmolabiya (Cosmolabe) | |
|---|---|
| Turi | Astronomik va navigatsiya asbobi |
| Ixtirochi | Jak Besson (Jacques Besson) |
| Yaratilgan yil | 1567-yil |
| Asosiy funksiyasi | Osmon jismlari va yerdagi obyektlar orasidagi burchakni o'lchash |
| Turdosh asboblar | Astrolyabiya, Teodolit, Armillyar sfera |
Kosmolabiya (inglizcha: Cosmolabe, fransuzcha: Cosmolabe) — qadimgi astronomik, geodezik va navigatsiya asbobi bo'lib, u klassik astrolyabiyaning o'ziga xos takomillashtirilgan ko'rinishi hisoblanadi. Bu uskuna osmon jismlari orasidagi burchak masofalarini o'lchash, kemalar navigatsiyasi, shuningdek, yerdagi topografik o'lchovlarni amalga oshirish uchun mo'ljallangan universal vosita bo'lgan.
Tarixi
Kosmolabiya fransuz matematigi, muhandisi va ixtirochisi Jak Besson (Jacques Besson) tomonidan yaratilgan va birinchi marta 1567-yilda Parijda nashr etilgan uning "Le Cosmolabe" nomli kitobida batafsil tasvirlangan. Jak Besson o'sha davrdagi astronomlar, dengizchilar va xaritasozlarning ehtiyojlarini qondirish maqsadida an'anaviy asboblarning (astrolyabiya, kompas, teodolit) imkoniyatlarini bitta universal qurilmaga birlashtirishga harakat qilgan.
Bessonning asari nafaqat asbobning tuzilishini, balki undan matematika, kartografiya va astronomiyada qanday foydalanish kerakligi bo'yicha aniq yo'riqnomalarni ham o'z ichiga olgan.
Tuzilishi va funksiyalari
Uskuna, asosan, sferik astronomiya va yer usti o'lchovlarini bitta tekislikda hisoblash imkonini beruvchi murakkab halqalar va ko'rsatkichlardan iborat bo'lgan.
Kosmolabiyaning asosiy qulayligi shunda ediki, u bir vaqtning o'zida bir nechta asbobning o'rnini bosa olgan:
- Astronomiyada: Quyosh, Oy va yulduzlarning ufqdan qanchalik balandda joylashganligini o'lchash, shuningdek, vaqtni aniqlash uchun ishlatilgan (astrolyabiya funksiyasi).
- Geodeziya va xaritasozlikda: Yerdagi ikkita obyekt orasidagi aniq burchakni va masofani o'lchash orqali hududlar xaritasini chizishda qo'llanilgan (hozirgi teodolitlarning ajdodi vazifasini bajargan).
- Navigatsiyada: Kema kapitanlariga o'zlarining dengizdagi aniq koordinatalarini (kenglikni) aniqlashda yordam bergan.
Asbob o'z davri uchun juda ilg'or hisoblangan bo'lsa-da, keyinchalik optik teleskoplar va ancha ixcham bo'lgan sekstantlar kashf etilishi bilan iste'moldan chiqib ketgan.