Koʻlsoy koʻllari milliy bogʻi

Ko‘lsay ko‘llari milliy bog‘i
Көлса́й көлдері́ (ұлттық парк)
IUCN category II (national park)
Quyi Ko‘lsay ko‘li
Location	Almati viloyati
Nearest city	Almati
Coordinates	42°56′N 78°24′E
Area	161,945 gektar (400,175 akr; 1,619 km2; 625 kv mi)
Established	2007-yil (2007)
Governing body	Qozogʻiston Qishloq xoʻjaligi vazirligining Oʻrmon xoʻjaligi va hayvonot dunyosi qoʻmitasi
Website	kolsay-lakes.kz/

Koʻlsay koʻllari milliy bogʻi (Көлсай көлдері ұлттық паркі (qozog'iston tili), Kölsai kölderı ūlttyq parkı) — Qozogʻistonning janubi-sharqiy qismida, Tyan-Shan togʻlarining shimoliy yon bagʻrida (Qirg‘iziston chegarasidan 10 km uzoqlikda) joylashgan. Koʻpincha „Tyan-Shan marvaridlari“ deb ataladigan bogʻning asosiy diqqatga sazovor joylari Almati viloyatining Rayimbek tumani va Talgar tumani oraligʻida joylashgan Koʻlsay koʻllari hisoblanadi. Shuningdek, manzarali Qayindi ko‘li ham mazkur bogʻ hududida joylashgan. Bogʻ chegarasi Almati shahridan 120 km janubi-sharqda joylashgan. Koʻllar yer koʻchkisi va tektonik jarayonlar natijasida, asosan 1887 va 1911-yillarda Qayindi va Koʻlsay daryolari oʻzanlarida hosil boʻlgan.

Muhofaza

Tabiatni muhofaza qilish bogʻ missiyasining muhim qismi hisoblanib, hududning 72 foizi qatʼiy muhofaza qilinadigan zonaga, 13 foizi esa turizm va dam olish uchun ajratilgan. YuNESKO bogʻni Biosfera rezervatlari umumjahon tarmog‘iga kiritgan.

Topografiyasi

Quyi Koʻlsay koʻli

Bogʻ koʻllari Tyan-Shan togʻlaridan janubdan shimolga oqib tushuvchi Koʻlsay daryosi boʻylab tizilgan. Tyan-Shanning ikki tizmasi: Küngöy Ala-Too tizmasi va Trans-Ili Olatovi bunga hissa qoʻshadi. Asosiy koʻllar quyidagilardan iborat:

Quyi Koʻlsay koʻli. Koʻlsay daryosini toʻsib qoʻygan koʻchkilar natijasida hosil boʻlgan tabiiy togʻ suv ombori. Quyi koʻlning uzunligi taxminan 1 km, eni 400 metr va chuqurligi 80 metrni tashkil qiladi. U avtomobil yoʻli orqali kirish imkoniyatiga ega boʻlib, mehmonxonalar va lagerlarga ega. (balandligi: 1818 metr).

Oʻrta Koʻlsay koʻli

Oʻrta Koʻlsay koʻli (Mynjylqy — „1000 yillik“ maʼnosida). Quyi koʻldan besh kilometr yuqorida joylashgan oʻrta koʻl uchtasidan eng kattasi boʻlib, chuqurligi 50 metrga yetadi. (balandligi: 2252 metr). U uchta Koʻlsay koʻlining eng manzaralisi hisoblanadi.

Oʻrta Koʻlsay koʻlining surati

Yuqori Koʻlsay koʻli. Oʻrta koʻldan olti kilometr yuqorida joylashgan boʻlib, u ignabargli daraxtlar va alp oʻtloqlari bilan oʻralgan. U Sara-Buluk dovoni va Qirgʻizistondan 6 km uzoqlikda joylashgan (balandligi: 2850 metr).

Koʻlsay koʻllari bogʻidagi Qayindi koʻli. Suv sathidan chiqib turgan quruq archa tanalariga eʼtibor bering.

Qayindi ko‘li. Koʻlsay koʻllaridan 11 km sharqda, Chilik daryosi boʻyida joylashgan. Koʻl oʻzining koʻzgudek silliq yuzasi va suv ostidan chiqib turgan qurigan archa tanalari bilan mashhur. U 1911-yilda (zilzila natijasida sodir boʻlgan koʻchki daraning bir qismini toʻsib qoʻyganda) hosil boʻlgan.„Kolsai Lakes“. EcoTourism Resources. Ecotourism Resource Center. Qaraldi: 2017-yil 20-iyun.

Ekomintaqa

Koʻlsay koʻllarining muhofaza qilinadigan hududi bir necha yil oldingina tashrif buyuruvchilar uchun ochilgan, shuning uchun tabiat bu yerda oʻzining birlamchi holida saqlanib qolgan. Bogʻ Tyan-Shan tog‘ o‘tloqlari va dashtlari (WWF #1019) ekomintaqasida joylashgan boʻlib, u Markaziy Osiyodagi Tyan-Shan togʻlarining oʻrta va yuqori balandliklarini qamrab oladi. Hudud oʻtloq va oʻrmonlarni qoʻllab-quvvatlash uchun yetarli darajada yogʻingarchilikka ega. Shuningdek, oʻzining ajralib turganligi sababli, u koʻplab noyob oʻsimlik va hayvon turlarini oʻz bagʻriga oladi.„Tian Shan montane steppe and meadows“. Ecoregions of the World. World Wildlife Organization. Qaraldi: 2017-yil 20-iyun.„Tian Shan montane steppe and meadows“. Global Species. GlobalSpecies.org. 2017-yil 14-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 20-iyun.

Iqlimi

Koʻlsay koʻllari mintaqasining iqlimi „Nam kontinental iqlim, salqin yoz turi“ (Koppen klassifikatsiyasi Dfb) deb taʼriflanadi. Mintaqa iqlimi sutkalik va mavsumiy haroratning katta tebranishlari, yumshoq yoz va sovuq qish bilan ajralib turadi.M. Kottek. „Koeppen“. World Map of the Koeppen-Gieger Climate Classification, Updated. Meteoroligische Zeitschrift, June 2006. Qaraldi: 2015-yil 1-avgust. Iyul oyida harorat kunduzi 30 °C (86 °F)dan, kechasi esa −5 °C (23 °F)gacha yetishi mumkin.

Flora va fauna

Hudud ekologik jihatdan toza va yovvoyi oʻsimliklarga boy boʻlib, ularning koʻpchiligi shifobaxshdir. Mahalliy noyob oʻsimliklar qatoriga oʻrik, ili zirkasi, doʻlana va Alberta irisini kiritish mumkin. Koʻlsay koʻllarining butun hududida, kuchli yomgʻirlardan soʻng ignabargli oʻrmonlarda turli xil qoʻziqorinlar paydo boʻladi. Olimlar bogʻda 704 turdagi oʻsimlikni (shundan 12 tasi noyob deb tasniflangan) qayd etishgan. Hayvonot dunyosi boʻyicha bogʻda 50 turdagi sutemizuvchilar, 197 turdagi qushlar, 2 turdagi sudralib yuruvchilar, 2 turdagi amfibiyalar (yashil qoʻngʻirbaqa va suv qoʻngʻirbagʻi) va 2 turdagi baliq (kamalak gulmoyi va tibet yalangʻoch koʻkbashi) aniqlangan. Bogʻda uchraydigan oltita sutemizuvchi hayvon Qozog‘istonda noyob deb tasniflangan, jumladan, Tyan-Shan qo‘ng‘ir ayig‘i (U. a. isabellinus), Markaziy Osiyo daryo qunduzi, Turkiston silovsini, Qor qoploni, Tyan-Shan argalisi va Tosh suvsari.

Turizm

Sati qishlogʻi yaqinida mehmonxonalar va lagerlar mavjud. Quyi koʻldan boshlanib, Koʻlsay koʻllari boʻylab davom etadigan va Sari-Buloq dovoni (3278 m) orqali oʻtadigan 25 km lik piyoda yurish marshruti mavjud. Ushbu yoʻnalish piyoda uch kun, otda esa bir kunlik masofani tashkil etadi. Koʻlsay koʻllari mintaqadagi togʻ turizmi uchun mashhur manzil hisoblanadi. Koʻlsay koʻllariga olib boruvchi piyoda soʻqmoqlar yangi boshlovchilar uchun nisbatan qulaydir. Hududda pikniklar, otda sayr qilish va togʻ velosipedida uchish kabi mashgʻulotlar ommabop. Apreldan sentyabr oyining oxirigacha boʻlgan davr hududda lagerlar tashkil etish uchun standart hisoblanadi.

Tashqi havolalar

Sari-Buloq dovoni