Koʻkserek
Koʻkserek — 1929-yilda Muxtar Omarkhon oʻgʻli Avezov tomonidan yozilgan qissa.
Yaratilish tarixi
1920-yillarning boshlarida, Leningrad universiteti aspiranturasida oʻqib yurgan paytida, Avezov bir necha bor Frunze (hozirgi Bishkek) shahriga kelgan. Shu davrda u qirgʻiz tilida „Kök karishkir“ (qirgʻizchadan tarjimasi — «Kulrang boʻri») nomli hikoya yozgan. Bu hikoya 1928-yilda ilk bor 10 000 nusxada chop etilgan. Qissa asosan bolalar uchun moʻljallangan edi[1].
Oʻz asari motivlari asosida Avezov bu safar qissani qozoq tilida Koʻkserek (qozoqchadan tarjimasi — «Kulrang yovvoyi») nomi bilan yozdi. Syujetda sezilarli oʻzgarishlar yuz beradi: qahramon Asilbek oʻrniga Kurmash paydo boʻladi, yakun faqat boʻri uchun emas, balki bola uchun ham fojeali tus oladi, hikoya esa tasvirlarga boyib boradi. Qissaning qozoqcha talqini 1929-yilda nashr etilgan. Har ikki talqinda ham boʻrining dashtga qaytib ketishi xalq donishmandligi prizmasi orqali talqin etiladi: boʻri hech qachon it boʻlib qolmaydi[1][2].
Keyinchalik qissa bir necha bor qayta nashr etilgan, 1970-yillarda esa Avezovning shogirdi Chingiz Aytmatov tashabbusi bilan qirgʻiz rejissyori Tolomush Okeyev tomonidan ekranlashtirilgan.
Syujet
Qora Qir etagidagi odamlar yashamaydigan jarlikda, tikanli butalar orasida bahorda bir juft boʻri in quradi. Shu tor kovakda ularning bolalari tugʻiladi. Indagi joyni odamlar topib oladilar; ular boʻri bolalarining aksarini oʻldirishadi, bittasini qatiq yarador qilishadi, eng kichigini esa oʻzlari bilan olib ketishadi.
Kichkina boʻri bolasi bir ovulga tushib qoladi va uni Kurmash ismli bolaga berishadi. Boʻri bolasi hali koʻr boʻlsa-da, bola unga mehr qoʻyadi, parvarish qiladi, ovqatlantiradi, hatto uni koʻrpa ostiga yashirib yonida uxlashga oʻrganadi. Biroq Kurmashning buvisi boʻri bolasida yovvoyi qon borligi haqida ogohlantiradi. Kurmash unga ism qoʻyadi — Koʻkserek, bu „Kulrang yovvoyi“ degan maʼnoni anglatadi. Bolaakay boʻri bolasiga gʻamxoʻrlik qilishda davom ettiradi. Itlar boʻrida doʻstlik alomatlarini koʻrishmaydi va oʻzlariga yaqinlashtirmaydi. Eng jasurlari unga tashlanib, boʻlaklab tashlashga urinadi.
Oradan bir yil oʻtadi. Boʻri bolasi tobora odamlarga begonalashadi. U itlarga xos boʻlmagan tarzda ovqatni qoʻriqlaydi va oʻgʻirlaydi. Tashvishli onlarda — qashqalar podadagi qoʻylar ustiga hujum qilgan paytda, Koʻkserek kutilmaganda dashtga qochib ketadi. Endi u Kurmashning chaqirigʻiga qaytib kelmaydi. Boʻri bolasi avvaliga dasht atroflarida izgʻib yuradi, keyin esa urgʻochi boʻri bilan uchrashadi. Ular yaqinlashadilar va juft boʻladilar.
Navbatdagi hujumlarning birida Koʻkserek bir choʻpon bolaga hujum qiladi va bu oʻzini parvarish qilib katta qilgan oʻsha Kurmash boʻlib chiqadi. Bola oxirgi damiga qadar boʻrini qoʻylardan quvadi, uni ismi bilan chaqiradi: „Koʻkserek!“. Ammo boʻri uni tanimaydi yoki tanishni istamaydi. U bolani oʻldiradi.
Bu fojia ovulni larzaga soladi. Kurmashning otasi mashhur ovchi Xasendan qasos olishni soʻraydi. Xasen oʻzi bilan dong qozongan it Akkaskuni — oʻta yirik sargʻish-oq rangli boʻribosarni olib, ovga hozirlik koʻradi.
Koʻkserek qurshab olinadi. Akkasku bilan shiddatli olishuv boshlanadi. Xasen pichoq bilan boʻrining qornini yoradi. Boʻrining murdasini ovulga olib kelishadi va Kurmashning qari buvisi unda bir paytlar bola asrab olgan oʻsha boʻri bolasini tanib qoladi. U boʻrining ogʻziga tepib, achchiq alam bilan qichqiradi: „Koʻkserek… Uch karra laʼnat boʻlsin senga… Vijdoning qani oʻzi?“
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Абдылдажан Акматалиев, академик Национальной академии наук Кыргызской Республики.. „Архивная рукопись рассказа Мухтара Ауэзова стала настоящим событием“. Казахстанская правда (2024-yil 4-may).
- ↑ „Әуезовтің «Көк қарышқыр» әңгімесі туралы“ (kk). zhasalash.kz (2024-yil 21-oktyabr). Qaraldi: 2025-yil 10-may.