Kitobiy dostonlar

Kitobiy dostonlar — yozma adabiyot taʼsirida yaratilgan xalq ogʻzaki poetik asarlari turi. Kitobiy dostonlarda oʻziga asos boʻlgan manbaga koʻra, romanik yoki qahramonlik dostonlariga xos xususi-yat saqlangan boʻlishi mumkin. Unda dostonlarga xos boʻlgan jangovarlik xususiyati kamroq boʻlsada, oila va jamiyat ziddiyatlari bilan kelisha olmagan muhabbat mavzui asosiy oʻrinni egallaydi. Masalan, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Baxrom va Gulandom“ dostonlarining xalq variantlari Navoiy asarlari asosida, „Yomiq va Oʻzro“ yunon romanlari mavzui asosida yuzaga kelgan. Baʼzi Kitobiy dostonlar Aniq bir adabiy man-ba asosida emas, balki muayyan kitobiy syujetlar taʼsirida yaratilgan („Sanobar“, „Zevarxon“ va boshqa dostonlar). „Oshiq Gʻarib“, „Malikai Dilorom“, „Tohir va Zuhra“ kabi dostonlarda ogʻzaki hamda yozma adabiyotdagi turli shakllar, anʼanalar oʻzaro chatishib ketgan. Baxshilar, xalq dostonchilari ijrosidagi Kitobiy dostonlarda xalqning ishq-muhabbat, sadoqat, ezgulik va boshqa maʼnaviy-axloqiy fazilatlar haqidagi ilgʻor qarashlari, orzulari aks etadi.

Yana qarang

• Doston
• 1. Kitobiy dostonlarning oʻziga xosligi. Oʻzbek baxshilari repertuaridan mustahkam oʻrin olgan epik asarlarning maxsus bir turini — klassik poeziya namunalarining baxshilar tomonidan folklorga xos ravishda qayta ishlanishi natijasida yuzaga kelgan yoki yaratilishi jihatidan yozma adabiy mavbaga ega boʻlgan, shuningdek, bevosita yozma adabiyot taʼsirida yaratilgan asarlarni — kitobiy dostonlar deb yuritiladi. Kitobiy dostonlar unga asos boʻlgan manbaning xarakteriga arab, romanik yoki qahramonlik dostonlari xususiyatlarini oʻzida kam yoki koʻp saqlagan boʻlishi mumkin. Ularda sof folklor dostonlari uchun xarakterli boʻlgan qahramonona jasorat, jangu jadallardagi jangovarlik nihoyatda sust berilib, asosiy oʻrinni ijtimoiy va oilaviy hayotning tashqi shart-sharoitlari bilangina kelisha olmagan zavqli, koʻtarinki muhabbat temasining turli-tuman koʻrinishlari egallaydi. Kitobiy dostonlarning bir turi klassik adabiyot namunalarini baxshilarning qayta ishlashi natijasida yuzaga kelgan. Masalan, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Barrom va Gulandom“ning xalq variantlari Alisher Navoiy asarlari asosida, „Yusuf va Zulayxo“ shu syujetdagi forsiy va turkiy asarlar asosida, „Rustami Doston“ „Shohnoma“ asosida, „Sayful Malik“ Majlisiy asari asosida, „Varqa bilan Gulshox“, „Vomiq bilan Oʻzro“ kabi aearlarning xalq variantlari esa forschadan ozarbayjonchaga qilingan tarjimalar asosida yaratilgan. Biroq ularning xalq dostonchisi repertuariga kelish jarayoni turli-tuman boʻlib, mazkur asarlar bilan ularning xalq variantlari orasida turli davr shoirlari, savodli kishilar va qissaxonlar tomonidan tuzilgan nusxalar ham boʻlgan. Oʻz navbatida bunday asarlarni yaratgan yozma adabiyot namoyandalari ham xalq ijodidagi rivoyat va afsonalarga tayanganlar. Boshhacha qilib aytganda, xalq orasida keng tarxalgan qadimiiy afsona va rivoyatlar biror shoirning ijodiy laboratoriyasida yozma adabiyot obidasiga aylantirilgan. Keyinchalik ular bevosita yoki bavosita turli yoʻllar bilan ogʻzaki epik anʼanaga moslashtirilgan holda baxshilar repertuariga oʻtgan. Kitobiy dostonlar orasida yana shunday namunalar borki, ularning yaratilishida asos boʻlgan manbani toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatish mumkin emas, ammo asarning temasi, uslubi, tasvir moxiyati kitobiy manbaga asoslanganligini va yozma adabiyotga yaqin turganligini aniq koʻrsatadi. „Sanobar“, „Zevarxon“ kabi dostonlar shunday asarlardan xisoblanadi. Xorazm dostonchiligida, shuningdek, „Malikai Dilorom“, „Tohir va Zuhra“ kabi bir qancha dostonlarda ogʻzaki va yozma adabiyotning juda murakkab formalariga, turli-tuman adabiy traditsiyalarning oʻziga xos ravishda juda ham chatishib, chirmashib ketganligiga duch kelamiz. Bu murakkab jarayon hozirgacha maxsus tadqiqotlarga ob’ekt boʻlganicha yuq. Shu nuqtai nazardan qaraganda, yirik adabiyotshunos N. Mallaevning „Farhod va Shirin“ hamda „Layli va Majnun“ dostonlari boʻyicha koʻzatuvlari muhim ahamiyatga eta. Kitobiy dostonlarda qahramonlarning sevgi kechinmalarining lirik tomonlariga alohida eʼtibor beriladi. Kahramon yor uchun ajoyib-gʻaroyib sarguzashtlarni boshidai kechiradi, oh-figʻon chekadi, uzun monologlarda ayriliq alamidan zorlanadi, yigʻlaydi, shikoyat qiladi, gʻayritabiiy kuchlarga yolboradi, yaʼni qahramon kechinmalari baʼzan diniy, baʼzan oʻta sentimental mohiyat kasb etadi. Kitobiy dostonlar ana shu xususiyatlari bilan ishq-muhabbat temasi asosiy oʻrin olgan sof folklor dostonlari („Ravshan“, „Kuntugmish“ kabi)dan aljralib turadi. 2. Kitobiy dostonlarning yaratilish shartlari. Oʻzbek dostonchiligida yozma adabiyot taʼsiri murakkab koʻrinishlarga ega. Xuddi shunday taʼsir va aks taʼsir natijasidagina oʻzbek xalq baxshilari repertuarida maxsus janr — kitobiy dostonlar paydo boʻldi. Bunday dostonlar („Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“ „Bahrom va Gulandom“ va boshqalar) klassik poeziya namunalarining baxshilar tomonidan folklorga xos ravishda qayta ishlanishi natijasidir. Shuningdek, xalq kitoblari nomi bilan yuritilib kelinayotgan kattagina adabiy maxsulot borki, uning yozma ogʻzaki manbalarini tekshirish adabiyot va folklor munosabatlariga doyr qiziqarli maʼlumotlar beradi. Oʻzbek folkloridagi ishqiy- romanik dostonlar janrinnng yuzaga kelishi va taraqqiyotini yozma adabiyot taʼsirisiz tasavvur qilish mumkin emas. Shuning uchun xam V. M. Jirmunskiy va X. T. Zarifovlar xalq baxshilarining podsholar saroylari va shaharlarga qatnovi, professional xalq ashulachilari tomonidan klassik lirika namunalarining ijro etilishi, shahar va shahar atrofidagi qishloqlarda maxsus xonoqolarning mavjudligi bunday oʻzaro taʼsirga asosiy shart-sharoitlar yaratdi, busiz ogʻzaki folklor janri — romanik dostonlarning rivojlanishi va taraqqiyotiga imkoniyat boʻlmagan boʻlar edi, deb taʼkidlagan edilar. Shunday romanik dostonlarning klassik namunalarini bergan baxshilar asosan Qoʻrgʻon qishloq dostonchilik maktabining vakillaridir. Shu dostonchilik maktabining soʻnggi talantli vakili Ergash Jumanbulbul oʻgʻli boʻlib, undan yozib olingan va oʻzi yozib topshirgan doston va termalar dostonchilikka yozma adabiyot taʼsirini yoritish uchun ancha qiziqarli materiallar beradi. „U shoirlar qishlogʻi, shoirlar oilasida tugʻilib oʻsganligi uchun ham — deb yozgan edi professor H. Zarif,— har kuni qoʻshiq tinglar, shu bilan birga Alisher Navoiy, Foʻzuliy, Hofiz, Mirzo Abduqodir Bedil, Mashrab, Maxtumxuli asarlarining kichik devonlarini qunt bilan oʻqib borar edi. Bir tomondan, xalq shoirlaridan oʻrganish, dostonchilik yoʻllarini mukammal egallash; ikkinchi tomondan, oʻzbek, fors, ozarbayjon va turkman klassiklari ijodi bilan tanishishi Ergash Jumanbulbul oʻgʻliga juda samarali natija berdi, uning ijodida bamisoli ikki kattakon daryo qoʻshilib, bir ummon hosil qilgandek boʻldi“. Chindan ham Ergash shoir dostonlariga nazar tashlasak, undan yozma adabiyot unsurlarini, klassik adabiyotga xos sheʼr tuzilishi va poetik vositalarni istagancha topa olamiz. Maʼlumki, gʻazal yozma adabiyotda asosiy janrlardandir. Ergash shoir gʻazaldan ustalik bilan foydalanib, dostonlarda qahramonlarning dialog va monologlarida uning yaxshi namunalarini beradi. Shundaylardan biri „Kunturmish“ dostonida Kuntugʻmishning yori va bolalaridan ayrilib, gangib qolganida, tasodifan uchragan choʻponning unga murojaatidir: E, yori alam koʻrgan, qaydin kelasan, aygʻil, Koʻp ranju sitam koʻrgan, kaydin kelasan, ayril. Kim erding guli soʻlgan, shum paymonasi toʻlgan, Yoki bolasi oʻlgan, qaydin kelasan, aygil… Ergash shoir yuqoridagi gʻazalni kimdan ilhomlanib yaratdi? Maʼlumki, Sobir Sayqaliyning „Bahrom va Gulandom“ dostonidagi Bahromning gado qiyofasida Gulandom qasri oldiga kelib turganda, uning kimligini bilish uchun Gulandom noma yozib, kanizi Davlatdan berib yuboradi. Shu nomada yuqoridagidek gazal keltirilgan. Ergash shoir uchun anna shu gʻazal asosiy manba boʻlgan. Bu fikrni har ikki gʻazalni oddiy qiyoslash tasdiqlaydi. 3. Kitobiy va anʼanaviy dostonlar munosabati. Yozma adabiyot va anʼanaviy dostonlar orasidagi munosabat muamosini bevosita Qoʻrgʻon dostonchilari, xususan Ergash Jumanbulbul oʻgʻli va Rahmatulla shoir ijodini tadqiq etish misolida keng yoritish imkoni mavjud. Klassik adabiyot namunalarini koʻp mutola qilan Ergash Jumanbulbul oʻgʻli va Rahmatulla shoir ulardagi sheʼr tuzilishi badiiy tasviriy vositalar, sheʼriy leksika va boshqa unsurlardan folklor yoʻlga moslab keng foydalangan. Xususan, Ergash shoirning original, gʻazalnamo narsalar toʻqishiga ana shu taʼsirlanish, ilhomlanish bosh sabab boʻldiki, bu badiiy lavhalar dostondagi obrazlarning ichki ruhiy holatlarini tasvirlashda matn bilan zanjirdek birikib ketgan: Yangi tuqqan oyday botib boraman, Ajal yoqasini tutib boraman. Oʻzing rahm etmasang gʻarib holima, Borsa kelmas yoʻlga ketib boraman. Bir vaqtida arz soʻragan xon edim, Oʻzimni bir nonga sotib boraman. Xudoyo, goʻdaklar senga omonat, Qoʻsh bolamni yetim etib boraman. Armon bilan yigʻlab qoldi ortimda, Sanam yorimni unutib boraman. Demak, Ergash shoir oʻz dostonlaridagi gʻazallarida, birinchidan, klassik adabiyotimizdagi oʻziga maʼqul tushgai ayrim gʻazallarning uslubini (vazn, qofiya, radif va tasviriy vositalarini) saqlagan holda yangi sheʼr yaratsa, ikkinchidan, uning janr imkoniyatlaridan foydalanib, ham mazmun, ham uslub jihatidan mustaqil gʻazallar ijod qilgan. Ergash Jumanbulbul oʻgʻli oʻz dostonlarida kahramonlar tilidan muxammas formasidagi chiroyli sheʼrlarni ham beradi. „Yakka Ahmad“, „Kuntugʻmish“, „Alibek bilan Bolibek“ va boshqa dostonlardagi qator sheʼriy parchalar bunga yaqol misol boʻla oladi. „Alibek bilan Bolibek“ dostonining Shahrizar malikasi Badiuljamolning Alibekka oshiqligi va unga yetishishini tasvirlovchi ikkinchi qismi oʻzining syujeti jixatidan yozma adabiyotga (Majlisiyning „Sayful muluk“ asariga) borib taqaladi. Bunda shoir yozma adabiy manbadan foydalanish bilan birga klassik sheʼriy formalarda ham bir qancha parchalar toʻqigan: Devlarim, parvoz etib taxti samoni axtaring, Hamd aytib, tinmasdan ushbu muddaoni axtaring, Topmayin qoʻymang bukun, dashtu daloni axtaring, Avvali Makka, Madina, Karbaloni axtaring… „Kuntugmish“ dostonida yoridan ayrilib; bir oʻgʻlini boʻriga, ikkinchisini baliqqa oldirgan qahramon tilidan olti bandli badiiy goʻzal, ajoyib bir muxammas beradi. Kuntugʻmishning sanʼatkorona yaratilgan bu monologini toʻlqinlanmasdan oʻqish mumkin emas: Xonu monim boʻldi chun barbod dastingdan, falak, Boʻlmadi gʻamgin bu koʻnglim shod dastingdan, falak, Qilmading aslo dilim obod dastingdan, falak, To qiyomat dod etarman, dod dastingdan, falak, Dod dastingdan, falak, bedod dastingdan, falak!.. Deydi Kuntugʻmish otimni, men Noʻgʻoyning xoniman, Dilbaridan ayrilib, men bir ajab sarsoniman, Oldirib ikki koʻzimni diydai giryoniman, Onadin baxti qapo tugʻdim, shuning hayroniman, Dod dastingdan, falak, bedod dastingdan, falak! Bu badiiy parchani oʻkir ekanmiz, beixtiyor klassik shoir Boborahim Mashrabning mashhur „Dastingdan“ degan muxammasini eslaymiz. Chindan xam lirik qahramonning kayfiyatini berishda bu muxammasining ruhi va formasi juda mos tushgan. Shuning uchun xam atoqli folklorist Xodi Zarif Ergash ota hasida gapirganda, uning baʼzan mashrabona satrlar ham yaratganligini qayd qilgan edi. Bunday parchalar doston qahramonlarining muayyan xolatdagi ruhiy dramalarini atroflicha ochishda muhim bir vosita rolini oʻynagan. Demak, yozma adabiyotning oʻzbek xalq dostonchiligiga taʼsiri turli koʻrinishlarga ega boʻlib, u xilma-xil aspektlarda zoxir boʻlgan.

Adabiyotlar

• Razzoqov H., Mirzayev T. va boshqa, Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.