Kilim
Kilim (forscha: گلیم gilīm; turkcha: kilim) — sobiq Fors imperiyasi mamlakatlari, jumladan, Eron va Turkiyada, shuningdek, Bolqon yarim oroli va turkiy oʻlkalarda anʼanaviy tarzda toʻqiladigan patsiz, yassi gilam yoki palos.
Kilimlar sof bezak buyumi sifatida ishlatilishi yoki joynamoz vazifasini oʻtashi mumkin. Zamonaviy kilimlar Gʻarb xonadonlarida keng tarqalgan pol qoplamasi hisoblanadi.
Etimologiyasi
Kilim soʻzi forscha گلیم (gilīm), yaʼni „gilamcha, adyol, toʻshak yoki pol qoplamasi“ soʻzidan kelib chiqqan. Bu soʻz oromiy-suriya tilidagi גלימא (galīmā, galīmtā) soʻzi bilan oʻzakdosh boʻlib, u ham xuddi shu maʼnoni anglatadi. Har ikkalasi ham qadimgi yunoncha καλύπτω (kalýptō), yaʼni „qoplamoq yoki yashirmoq“ feʼlidan yasalgan κάλυμμα (kálymma) — „qoplama“ soʻzidan olingan.
Tarixi
Xuddi paxmoq gilamlar singari, kilimlar ham qadim zamonlardan beri toʻqib kelingan. Tadqiqotchi Mark Aurel Stein Xitoyning Xotan shahrida kamida milodiy toʻrtinchi yoki beshinchi asrga oid kilimlarni topgan:
Kilimlar tanda va arqoq iplarini himoya qiladigan tukli gilamlarga qaraganda ancha moʻrt boʻlgani uchun, qadimiy namunalarining juda oz qismi saqlanib qolgani ajablanarli emas…. Uning toʻqilishi deyarli zamonaviy kilimlarnikiga oʻxshaydi va har dyuymida taxminan oʻn toʻrt tanda ipi hamda oʻn olti arqoq ipi bor. Naqshlari juda mayda geometrik shakllardan iborat boʻlib, koʻk, yashil, sargʻish-jigarrang va qizil rangli ingichka yoʻllardan tashkil topgan. Gʻoyat yaxshi saqlanib qolgan ushbu yagona namunani hisobga olmaganda, yoshi yuz yildan oshgan kilimlar juda kam boʻlsa kerak.
Toʻqish usuli
Kilimlar toʻqish jarayonida tanda va arqoq iplarini bir-biriga mahkam oʻrash orqali tuksiz, silliq yuza hosil qilish yoʻli bilan tayyorlanadi. Kilim toʻqimalari gobelen toʻqimalari turiga mansub boʻlib, texnik jihatdan arqoq ustun boʻlgan polotno oʻrilish hisoblanadi. Bunda gorizontal arqoq iplari vertikal tanda iplarini toʻliq yopib turishi uchun pastga qarab zich tortiladi.
Bir rang chegarasi tugagan joyda arqoq ipi oʻsha chegara nuqtasidan orqaga qaytarib oʻraladi. Shu tariqa, agar naqsh chegarasi toʻgʻri vertikal chiziqdan iborat boʻlsa, ikki xil rang tutashgan joyda vertikal tirqish hosil boʻladi. Shu sababli koʻpchilik kilimlarni „tirqishli toʻqima“ deb tasniflash mumkin. Bunday tirqishlar kolleksionerlar orasida yuqori qadrlanadi, chunki ular toʻqilish geometriyasini alohida ajratib koʻrsatadigan aniq va qirrali naqshlarni vujudga keltiradi. Tirqish paydo boʻlishining oldini oluvchi ilmoqlash kabi toʻqish usullari esa naqsh tasvirini xiraroq qiladi.
Koʻzga koʻrinib turadigan naqsh va rangni tashuvchi arqoq iplari deyarli har doim jundan, yashirin tanda iplari esa jundan yoki paxtadan toʻqilishi mumkin. Tanda iplari faqat chetki qismida popuk shaklida koʻrinadi. Bu popuklar toʻqimaning boʻshashib yoki soʻkilib ketishining oldini olish uchun odatda dasta qilib bogʻlab qoʻyiladi.
Naqshlari
Turk gilamlarida har birining oʻziga xos turlari koʻp boʻlgan turfa naqshlar qoʻllaniladi. Quyida ularning bir necha namunalari Guran Erbekning „Kilim“ asarida keltirilgan maʼnolari bilan tasvirlangan. Keng tarqalgan naqshlardan biri onalik va serpushtlik timsoli boʻlgan „elibelinde“ nomli uslublashtirilgan ayol siymosidir. Boshqa naqshlar esa qabila toʻquvchilarining oʻz oila podalarini boʻrilardan himoya qilish istagini „boʻri ogʻzi“ yoki „boʻri izi“ (turkcha: Kurt agʻzı, Kurt izi) naqshlari orqali, chayon chaqishidan saqlanish niyatini esa chayon (turkcha: Akrep) tasviri orqali ifodalaydi. Shuningdek, ayrim naqshlarda toʻquvchining oilasini yomon koʻzdan (turkcha: Kem goʻz) asrash umidi aks etgan boʻlib, buning uchun koʻztumor (turkcha: Nazarlık) naqshidan foydalanilgan. Yomon koʻzni xoch (turkcha: Haç) belgisi bilan toʻrtga boʻlib daf qilish, ilgak (turkcha: Çengel), inson koʻzi (turkcha: Goʻz) yoki tumor (turkcha: Muska; koʻpincha, ichida muqaddas oyat yozilgan uchburchak shakldagi tugun) timsollari yordamida qaytarish mumkin, deb ishonilgan. Gilamga toʻqilgan bunday tumor buyumning shunchaki tasviri emas, balki u oʻzining mavjudligi bilanoq himoya ato etuvchi haqiqiy tumor hisoblanadi.