Kecha va kunduz

Kecha va kunduz
Muallif(lar)	Abdulhamid Choʻlpon
Muharrir(lar)	Naim Karimov
Mamlakat	Oʻzbekiston
Til	oʻzbekcha
Janr(lar)i	roman
Nashr etilgan sanasi	2000-yil
Nashriyot	SHARQ NASHRIYOT

Kecha va kunduz — oʻzbek yozuvchisi Abdulhamid Choʻlpon tomonidan yozilgan roman. Bu asarga „Oʻtkan kunlar“ asari darajasida deb baho berilgan. U oʻzbek adabiyotidagi ilk roman-dilogiya boʻlib, ikki kitobdan iborat. Birinchi qismi „Kecha“ 1933-1934-yillarda Moskvada yozilgan. Dastlabki boblari 1935-yilda Toshkentdagi adabiy jurnalning 1-sonida bosilgan, asar 1936-yilda toʻliq holda nashr etilgan. Asardagi voqealar ilk bahorda boshlanib, qish chillasida tugaydi. Choʻlpon romaniga „Hamal keldi — amal keldi“ maqolini epigraf qilib olgan^[1].

Kecha qismi

„Kecha va kunduz“ romanining faqat „Kecha“ qismi mavjud. Olimlarning taxminicha, Choʻlpon „Kunduz“ qismini ham rejalashtirgan yoki yozgan boʻlishi ham mumkin. Dilogiyaning toʻliq emasligi olimlarga Choʻlponning maqsadi haqida taxmin qilish imkoniyatini beradi.

Baʼzi olimlar Choʻlpon faqat „Kecha“ni yozgan, „Kunduz“ qismi borligi haqidagi mulohazalar sovet kuzatuvchilarini mamnun qilish uchun aytilgan deyishadi. Boshqalari esa Choʻlpon „Kunduz“ni ham yozgan, lekin NKVD uni hibsga olishganda asar musodara qilinib, yoʻq qilingan deb hisoblashadi.^[2]

Kunduz qismi

Romanning „Kunduz“ deb atalgan ikkinchi qismining taqdiri toʻgʻrisida maʼlumot yoʻq. Holbuki „Kecha“ da tasvirlangan voqealarning mantiqiga koʻra romanning „Kunduz“ qismida Zebining Sibir surgunidan, Miryoqubning esa Qrim safaridan keyingi hayotlari tasvirlanishi lozim edi. Birinchi kitobdagi tasvir etilgan voqea birinchi jahon urushi endigina boshlangan kezlarida Turkiston viloyatlarining birida boʻlib oʻtadi. Asardagi asosiy gʻoya mavjud tuzumni tag-tomiri bilan oʻzgartirishdir^[1].

Mazmuni

„Kecha va Kunduz“ romanida xalq va jamiyat hayotida muhim ahamiyatga molik boʻlgan barcha ziddiyatlar, adibning bor orzulari ifodalangan. Unda mehnatkash xalqning, xususan, xotin-qizlarning ogʻir kulfat-u, mashaqqatlarga toʻliq hayoti jonli voqealar, yorqin obrazlar vositasida taʼsirli va ishonarli tasvirlangan. Asardagi asosiy ijobiy qahramonlardan biri boʻlgan goʻzal va xushovoz, sodda va huquqsiz Zebi timsoli fikrimizni dalillaydi. Muallif Zebi taqdirida, Razzoq soʻfi va Qurbonbibi taqdirida butun bir xalqning davrga xos fojeali hayotini yaqqol koʻrsatib beradi^[3].

Asosiy qahramonlar

Zebi;

Razzoq soʻfi;

Qurvonbibi;

Akbarali mingboshi;

Miryoqub;

Hadicha;

Poshshoxon;

Sultonxon;

Noyib toʻra;
Saltanat;

Tarjimalar

Asar tarjimasini amalga oshirgan tarjimon, osiyoshunos tadqiqotchi S.Dyuduanon 1962-yili Belgiyada tavallud topgan, ayni paytda Parijdagi Sorbonna universitetida ilmiy-ijodiy faoliyat olib bormoqda. Choʻlponning „Kecha va kunduz“ romani fransuz tiliga mahorat bilan tarjima qilingan, unda adib qoʻllagan leksik birliklar, qahramonlar his-tuygʻulari, tabiat manzaralari, xususan, oʻzbek xalqining milliy mentalitetini ifodalagan jumlalarga fransuzcha muqobillar va izohlar muvaffaqiyatli topilgan^[4].

Amerikalik Kristofer Fort 1988-yilda Minnesota shtatida tugʻilgan. 2010-yilda Michigan davlat universitetini siyosatshunoslik va rus tili yoʻnalishi boʻyicha tamomlagan. Ohio shtati universitetida magistr darajasini olgan. Ular Oʻzbekistonda bir necha yil yashab, oʻzbek tilini oʻrgandilar. "Yaqinda Choʻlponning „Kecha va kunduz“ romanini ingliz tiliga tarjima qildim va „Akademik Stadis Press“ nashriyoti tomonidan chop etildi. Men Choʻlpon asari tarjimasiga kirishdim, chunki romanning ilk sahifalarini oʻqib, menda oʻzbek tilining oʻziga xos uslubi sehrlanib qolgan edi. Asarda Navoiy singari Choʻlpon ham oʻzbek tilining oʻziga xos imkoniyatlarini toʻliq ochib beradi"^[5].