Katafora

Tilshunoslikda katafora (/kəˈtæfərə/ ; yunoncha, kalaphora, katafora, „pastga harakat“ κατά, kata, „pastga“ va phthrō soʻzlaridan " Ipherō ") bir nutq boʻlagining oʻzidan keyingi qismga ishora qiluvchi ibora yoki soʻz. Maʼnosi keyingi ifoda bilan aniqlanadigan iborani katafora deb atash mumkin. Anafora va anaforik ifodalarning joylashish tartibi birmuncha aniq va qatʼiy tartibli boʻlishiga qaramasdan, kataforada buning aksi kuzatiladi va u anaforaning bir koʻrinishi hisoblanadi.

Ingliz tilida katafora misolini quyidagi jumlada koʻrishimiz mumkin:

• When he arrived home, John went to sleep.

Yuqoridagi jumlada „he“ (katafora) olmoshi u ishora qilgan matn boʻlagi Jon (postsedent) atoqli otidan oldin kelib unga ishora qilgan. Bu odatiy anaforaning qolipidan farqli boʻlib, ushbu va quyidagi askar otlari oʻzlariga birikuvchi olmoshdan keyin kelgan. Odatiy anaforada esa buning teskarisi, yaʼni avval otlar kelib, ulardan soʻng anaforik ishoralar kelishi kerak edi. Bularning har ikkisi endoforaning turidir.

Misollar

Quyida ingliz tilida kataforaning yuqorida qayd etilgan koʻrinishiga oʻxshash misollar keltiramiz:

• • • If you want some, hereʼs some parmesan cheese.
    • After he had received his orders, the soldier left the barracks.
    • If you want them, there are cookies in the kitchen

Katafora bir necha gaplar tarkibida ham uchrashi mumkin boʻlib, bu vaziyatda u shaxsga nisbatan shubha va tavsif vazifasini oʻtaydi. Masalan:

• .Heʼs the biggest slob I know. Heʼs really stupid. Heʼs so cruel. He's my boyfriend Nick. (U men bilgan eng katta axmoq . U haqiqatan ham axmoq. U juda shafqatsiz. U mening yigitim Nik)

Yuqorida koʻrib oʻtgan gaplarimizning hammasi odatiy kataforga misol boʻla oladi, chunki ulardagi anafora haqiqiy olmosh. Odatiy kataforada gap strukturalari juda cheklangan yaʼni u faqatgina qoʻshma gapning birinchi qismida olmosh orqaligina ifodalanishi mumkin. Biroq, otli birikmalar ham bir koreferentni ifodalab kelganda anafora sifatida qaraladi. Bunday holatda otli soʻz birikmasi avval keladi va undan soʻng uning referenti boʻlgan ot soʻz turkumidagi matn boʻlagi keladi va bu ikkisi bir shaxsga ishora qiladi. Bu shakldagi gap strukturalarini katafora sifatida koʻrib chiqish mumkin. Kataforalarning bu koʻrinishi kontekstlarda tez-tez uchrab turadi. Masalan:

• A little girl, Jessica, was playing on the swings. (Kichkina qiz Jessika belanchaklarda oʻynayapti).

(Kichkina qiz anaforik ishorasi Jessika bilan birgalikda koreferentlikni hosil qilyapti.)

• Finding the right gadget was a real hassle. I finally settled with a digital camera. (Haqiqiy gadjetni topish juda qiyin edi. Bunga nihoyat raqamli kamera orqali yechim topdim).

(Haqiqiy gadjet anaforik ishorasi Raqamli kamera bilan birgalikda koreferentlikni hosil qilyapti).

Oldingi gaplarda qoʻllanilgan odatiy tartibdagi katafora koʻplab tIllar uchun umumiy hodisadir:

• I should have known it: The task is simply too difficult.
• Ich hätte es wissen mussen: Die Aufgabe ist einfach zu schwer. (Oldingi jumla bilan bir xil, nemis tilida.)

Ushbu turdagi katafora asosan rasmiy kontekstlarda kengroq qoʻllanilib, bu yoki quyidagi anaforik ishoralaridan foydalaniladi.

• Men ishonamanki, hamma odamlar teng yaratilgan .
• Ikki tomonni ham kvadrat darajaga keltirganimizdan soʻng, biz quyidagilarga erishamiz: $x=y^{3}+2z-1$ .

Yana qarang:

• Ekzofora — bevosita matnda boʻlmagan narsaga havola