Kangyuy
Kangyuy, qangʻxa Qangʻ davlati, Qanhxa, qadimiy xitoy manbalarida Kangju (xitoycha: 康居; (kāngjū) yoki Kʼang-chü; Sharqiy xitoychada: kʰɑŋ-kɨɑ < *khâŋ-ka (miloddan avval 140-yillar), rus adabiyotida Kangyuy) — qadimda Sirdaryoning oʻrta havzasida mavjud boʻlgan davlat (miloddan avval III — milodiy V asr oʻrtalari).
Qangʻ davlati va u haqidagi maʼlumotlarning faqat xitoychadagi manbalari bizgacha yetib kelgan xolos. Yunon, Eron va Hind manbalarida ham Qangʻ davlati haqida maʼlumotlar oʻsha davrlarda yozilgan boʻlishi mumkin, lekin bu manbalar bizning davrgacha yetib kelmagan. Baʼzi xitoy adabiyotlarda Qangʻ aholisi qangʻlar yoki qangʻlilar deb nomlanadi. Kangju - podsholikning xitoycha nomi. Kangju nomi hozir Soʻgʻdiyona nomining oʻzgarishi yoki mutatsiyaga uchragan shakli sifatida qabul qilinadi. Oʻsha zamondagi xitoy manbalariga koʻra, Yuechjilardan keyin Sugʻd hududidagi ikkinchi qudratli davlat Kangju boʻlgan. Uning xalqi, xitoy tilida Kāng (kāng) nomi bilan tanilgan, hind-yevropa xalqlariga oid boʻlib, sharqiy eroniy tilda gaplashgan va yarim koʻchmanchi turmush tarziga ega edi. Venger tarixchi olimi Denis Sinor va amerikalik tarixchi Peter Benjamin Golden tadqiqotlariga koʻra Qangʻlilar sugʻdiylar va Asi xalqlariga juda yaqin qardosh hisoblangan[1][2].
Kanguy nomining kelib chiqishi
Qadimiy Markaziy Osiyo boʻyicha ixtisoslashgan tarixchi Jon E. Xillning fikricha, “Kangju (Kʼang-chü) nhànji” “Talas havzasi, Toshkent va Soʻgʻdiyona” hududida va unga yondosh hududlarda boʻlgan[3]. Edwin George Pulleyblank fikricha, Kanguyning yozgi poytaxti Beytian shahri boʻlgan va u hozirgi Toshkent yoki uning yonida boʻlgan[4].
Qadimiy xitoychadagi "káng ju" nomi xalqning etnik nomini yozish uchunmi yoki mahalliy xalqni taʼriflash uchunmi yoki ikkalasini ham maqsad qilganmi, aniq emas. "Juang" quyidagi maʼnolarni anglatishi mumkin: "oʻrin", "markaziy faoliyat joyi yoki hokimiyat; “oʻrnashish”, “yashash joyi” yoki “(harbiy yoʻl bilan) ishgʻol qilish”... Demak, bu atama oddiygina “qangʻlarning turar joyi” yoki “qangʻlar tomonidan bosib olingan hudud” degan maʼnoni anglatishi mumkin. ... "Kang" soʻzi farovonlik, "tinch", "baxtli;" degan maʼnoni anglatadi. “Oʻrnashish”, “barqarorlik”, Kangju “Tinch oʻlka” yoki “Tinch (xalqlar) maskani” deb tarjima qilinishi mumkin. ...Agar "Kangju" nomi dastlab xorijiy ismlarning tovushlarini transkripsiya qilishga urinish boʻlsa ham, u xitoy tilida soʻzlashuvchilarga tinch joy maʼnosini yetkazgan boʻlardi va “Kang” nomi tinch xalqning ohangiga ega boʻlar edi[5].
Tang sulolasi davridagi xitoy manbalarida Kangju nomi Qang davlati (soddalashtirilgan xitoycha: chàngāng; anʼanaviy xitoycha: kàngāng) deb ataladi.
Kanadalik tadqiqotchi Edwin George Pulleybank "Kangju" soʻzini toxarcha “kāṅka-” soʻzi bilan bogʻladi, ehtimol “tosh” degan maʼnoni anglatadi va kanjular asli toxarlar boʻlib, ular gʻarb tarafga, Soʻgʻdga koʻchib oʻtgan va Chochda (hozirgi Toshkentda) oʻrnashib olganlar, degan fikrni ilgari surgan. Pulleyblank, shuningdek, Jie (yj) qabilasi Qiāngqú (jēngju) Xiongnu qabila konfederatsiyasiga qoʻshilgan kanju xalqi boʻlishi mumkinligini taxmin qildi. Pulleyblank yana Kangjuni Kànjié zhín (*Kamkar?) va fors geografi ibn Xurdodba tomonidan quyi Yaksartga berilgan Kankar nomi bilan bogʻladi.
Josef Marquart, Omeljan Pritsak va Piter B. Golden Oʻrxun yozuvlarida tilga olingan Kangju va Kengeres, Kavkaz ortidagi Kangarayê, Kengu Tarban shahri va Konstantin VII tilga olgan Kangar nomi bilan tanilgan 3 ta pecheneg qabilalari oʻrtasidagi fonetik oʻxshashlikni qayd etgan. Shunga qaramay, bu aloqalarning hammasi taxmin boʻlib qolmoqda.
Tashkil topishi
Karim Shohniyozovning fikricha, Qangʻ davlati sharqda Fargʻona (Davan, Dayyuan), shim.sharqda Usun (Wusun) davlatlari, shimoliy gʻarbda Sarisu, gʻarbda Sirdaryoning quyi oqimi bilan chegaradosh boʻlgan.
Xitoy manbalariga koʻra, Qangʻ davlatining janubiy hududiga hozirgi Oʻzbekistonning Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Kattaqoʻrgʻon va Urganch tumanlari kirgan boʻlib, uning chegarasi Amudaryoga borib taqaladi. Janubda — Dayruziye (Dayuechji) davlati joylashgan. Kushon podsholigi tashkil topishi va uning hududi kengayishi munosabati bilan Qangʻ davlatining janubiy chegarasi oʻzgargan.
Siyosiy va iqtisodiy tarixi
Miloddan avval II asrda Xitoy elchisi Chjan Syanʼ fargʻonaliklar yordamida Qangʻ davlati orqali Dayruziye (Dayuechji) davlatiga borgan. Qangʻ davlatining qishki poytaxt shaharlari Bityan va Sushiye boʻlgan. Bityan Binkat shahri (boshqa manbalarga koʻra, Qanqa) oʻrnida, Sushiye esa hozirgi Parkent tumanidagi Soʻqoq (Sukeeke) nomli joyga toʻgʻri keladi. Qangʻ davlatining yozgi qarorgohlari Issiqkoʻl boʻylab, hozirgi Qoraqoʻl (Prjevalsk) yonida boʻlgan. Qangʻ davlatining qoʻshini 80—90 ming askarni tashkil etgan. Qangʻ davlati aholisining urf-odatlari Ruziye (Yuechjii) davlati aholisi urf-odatidan farq qilmagan. Oʻz navbatida, ruziyeliklar urf-odatlari hunlarnnkiga oʻxshash boʻlgan. Qangʻ davlati hukmdori va Hun xoqonligi tangriquti oʻrtasida qudachilik munosabatlari oʻrnatilgan. Shu tufayli xitoylar hunlar ustidan gʻolib chiqib, ularni oʻz joylaridan siqib chiqarganida, hun xoqoni oʻz avlodi bilan Qangʻ davlatiga koʻchib kelgan. Qangʻ davlatining koʻchmanchi aholisi chorvachilik, shaharlar va ularning atrofida yashagan oʻtroq aholi esa dehqonchilik, hunarmandchilik va tijorat bilan shugʻullangan. Ular Buyuk ipak yoʻlida xalqaro siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarda muhim oʻrin tutganlar. Qangʻ davlati hududida jiddiy migratsion jarayonlar sodir boʻlib turgan. Milodiy V asrning 2-yarmida Qangʻ davlati parchalanib, uning hududida Shosh (Shi), Samarqand (Kan), Maymurgʻ (Mi), Shahrisabz (Shi), Kattaqoʻrgʻon (Xe), Ustrushona (Sao) kabi kichik davlatlar tashkil topgan[6].
Madaniyati
Qangʻlilar hind-yevropa xalqi sifatida qaraladi va odatda soʻgʻdiylar[7][8][9] va ularga yaqin qarindosh boʻlgan Asiylar bilan bir xil eroniy xalq boʻlgan deb hisoblanadi. Kanadalik xitoyshunos olim Edwin G. Pulleyblank qangʻlilar toxarlar[10] boʻlishi mumkinligini taxmin qildi[11].
Kangjuning hukmron elitasi odatlari yuechjilarnikiga juda oʻxshash koʻchmanchi qabilalardan iborat edi. Berk-qora va Tamdida ilk davrdagi Qangʻ qabrlari qazilgan, ularda oʻliklar qoʻrgʻon tepaliklari ostidagi chuqur qabrlarga, koʻpincha yogʻoch bilan qoplangan. Bu qabrlarda koʻpincha qoʻlda yasalgan qozonlar, temir qilichlar, oʻq uchlari va zargarlik buyumlari mavjud. Dafnlar shuni koʻrsatadiki, kanju anʼanaviy madaniyati saklarning oʻziga xos xususiyatlariga oʻxshardi. Xristianlik davrining boshidanoq "katakomba qabrlari" (shaft va kamerali qabrlarda) keng tarqaldi. Buni milodiy I—IV asrlaridagi Kaunchi va Jun madaniyati qabristonlaridan koʻrish mumkin boʻlib, ular kanjuga tegishli deb qabul qilinadi. Qangʻlar qoʻchqorni olijanob hayvon deb hisoblagan[12].
Xitoy tarixchisi Si Ma-syan oʻz kundaliklarida „yuechjilarnikiga oʻxshash anʼana va urf odatlarga“ ega boʻlgan koʻchmanchi Kangyuy yoki Kandzyuy va Kangxa davlatlari haqida maʼlumot beradi. Antik davr tarixchilari asarlarida Kangxa davlati tilga olinmagan, ammo Avesto va Maxabxarata kitoblarida saklar va toxarlar bilan bir qatorda kankilar haqida ham atroflicha maʼlumot berilgan. Ancha keyingi Xitoy xronikalarida Amudaryo shimolida joylashgan Buxoro, Shahrisabz, Kattaqoʻrgʻon atroflari, Toshkent vohasi hamda Xorazmning shimoliy qismidan iborat barcha davlatlar Kangyuy davlatiga qaram boʻlganligi aytiladi. Xitoy manbaalarida keltirilishicha Kangyuy davlati rahbarlari „Chao-vu“ deb nomlanganlar. Umuman „djabgu“ boʻlishi ham ehtimoldan holi emas, chunki xitoy transkriptlarida bu aynan ana shunday talaffuz qilinadi. Miloddan avval II asr 2-yarmi — milodiy I asrlarda Kangyuy davlatining qudrati oʻz choʻqqisiga chiqdi. Davlatning janubiy oʻlkalarida yuechjeylar, shimolida esa xunlar taʼsiri kuchli boʻlgan Kangyuy davlatining qisqa muddatli tanglik davri Baktriyada yuechjeylar podsholigining kuchsizlanishi bilan nihoyasiga yetdi. Miloddan avval II-I asrlarda Kangyuy davlatida oʻz tangalarini zarb etish hamda pul almashinuvini yoʻlga qoʻyishga boʻlgan urinishlar kuzatildi. Mazkur jarayonda Yunon-Baqtriya hukmronligi vaqtida amal qilgan tangalardan nusxa sifatida foydalanilgan. Kangyuy moddiy madaniy tarraqqiyot darajasi Xorazm, xususan shaharning oʻng qirgʻogʻida joylashgan Janbas-qalʼa hududida amalga oshirilgan qazuv ishlari natijalarida namoyon boʻladi. 200x170 hajmdagi qalʼa balandligi 10-11 metrlik xom gʻishtdan qilingan devor bilan oʻralgan. Darvozadan qalʼa markazi sari keng koʻcha yotqazilgan. Koʻcha oxirida qurbonlik keltirish uchun aylana shaklidagi metal supaga ega boʻlgan muqaddas olov saqlash binosi qoldiqlari qazib ochilgan. Kangyuy davrida odamlar turli dinlarga mansub boʻlgan: zardoʻshtiylik, Anaxita oqimi, ot siymosida namoyon boʻlgan Mitra oqimi.
Bu davrda Kangyuy madaniyati bilan bogʻliq harbiy texnika sohasida erishilgan eng muhim muvaffaqiyatlardan biri bu keyinchalik keng tarqalgan taktik uslublar boʻldi: masalan, janglarda aslahalar bilan himoyalangan otlar va sovut kiygan chavandozlar safining jipslashtirilgan holda tuzilishi. Chavandozlar kamon, nayza va qilich bilan qurollanganlar. Kangyuyning Kushon imperiyasi tarkibida boʻlganligi hali ham nomaʼlum. Xitoy manbaalariga asosan Kangyuy milod boshida ham oʻz mustaqilligini saqlab qolgan hamda yansay (aorslar-alanlar) va boshqa qabilalar ustidan hukmronlik qilgan.
Qoʻlyozmalar
Yaqinda Qangʻ va uning Xitoy bilan aloqalari haqida maʼlumot beruvchi muhim yozuvlar topildi. Xitoyning Dunxuan shahridagi Xuanquan majmuasida xitoy iyeroglifiida yozilgan oʻnlab yogʻoch taxtalar topildi. Ular Gʻarbiy Xan sulolasining soʻnggi davriga (miloddan avvalgi 206-24) oid.
Qozogʻistondagi Kultobe shahridan soʻgʻd yozuvlari toʻplami ham topilgan. Ular Bitaniyalik arxeolog Nicholas Sims-Williams tomonidan tahlil qilingan[13].
Genetik tahlillar
2018-yilning may oyida Britaniyaning Nature ilmiy jurnalida chop etilgan genetik tadqiqot yerga koʻmilgan 200 va 300-yillarga oid boʻlgan 6 ta qangʻli odamining skeleti qoldiqlarini oʻrganib chiqdi[14]. DNK natijalariga koʻra 2 ta odam R1a1a1b2a va R1a1a1b2a2b haploguruhlariga oid[15][16], bu haploguruhlar, asosan, tojiklar, Afgʻoniston, Pokiston va Hindiston xalqlarida uchraydi, oʻzbeklar orasida esa 25 foizdan ziyod va shundan xulosa qilish mumkinki, qangʻlar hind-yevropa xalqlaridan biri boʻlgan. Olingan 6 ta mtDNK namunasi esa onaning H6a1a, C4a1, U2e2a1, U2e2a1, A21.[31h] va H21.[31h] haploguruhlariga tegishli edi. Tadqiqot mualliflari qangʻli va Usunlarda Xiongnu va saklarga qaraganda Sharqiy Osiyo xalqlarining qoni kamroq ekanligini aniqladilar. Qangʻli va Usunlar ham Sibir ovchi-yigʻuvchilari va Baqtriya-Margʻiyona arxeologik majmuasiga aloqador xalqlar bilan qoʻshilib ketgan soʻnggi bronza davrining Gʻarbiy choʻl chorvadorlari avlodlaridan boʻlganligi taxmin qilingan.
Manbalar
- ↑ Sinor 1990, p. 174: "... the Sogdians, known as K'ang-chii to the Chinese...".
- ↑ Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic People. Otto Harrassowitz, Wiesbaden. 53-varaq.
- ↑ Hill (2015), Vol. 1, note 2.17, p. 183..
- ↑ Pulleyblank, Edwin G. (1963). "The Consonantal System of Old Chinese" (PDF). Asia Major. 9 (1): 58–144 [p. 94]. ISSN 0004-4482..
- ↑ Hill (2015), Vol. 1, note 2.17, p. 183..
- ↑ Abdulahad Xoʻjayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ Benjamin, Craig (October 2003). "The Yuezhi Migration and Sogdia". Transoxiana Webfestschrift. Transoxiana. 1 (Ēran ud Anērān). Retrieved 29 May 2015..
- ↑ Sinor, Denis (1 March 1990). The Cambridge History of Early Inner Asia, Volume 1. Cambridge University Press. ISBN 0521243041. Retrieved 1 January 2015. 153-varaq.
- ↑ Wood, Frances (September 1, 2004). The Silk Road: Two Thousand Years in the Heart of Asia. University of California Press. ISBN 0520243404. Retrieved February 15, 2015. 94-varaq.
- ↑ Wood, Frances (September 1, 2004). The Silk Road: Two Thousand Years in the Heart of Asia. University of California Press. ISBN 0520243404. Retrieved February 15, 2015..
- ↑ Loewe & Shaughnessy 1999, pp. 87–88 "On the basis of both linguistic and historical evidence , Pulleyblank has identified the Yuezhi, the Wusun, the Dayuan, Kangju, and the people of Yanqi, all names occurring in the Chinese historical sources for the Han dynasty, as Tocharian speakers.".
- ↑ Mukhamedjanov, A. R. (1 January 1994). "Economy and Social System in Central Asia in the Kushan Age". In Harmatta, János (ed.). History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A. D. 250. UNESCO. pp. 265–291. ISBN 9231028464. Retrieved 29 May 2015..
- ↑ New Evidence from Dunhuang, China and Central Asia for the Kangju Archived 2014-04-07 at the Wayback Machine nyu.edu.
- ↑ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 2, Rows 81-82, 84, 120, 128, 131, Individuals DA121, DA 123, DA125, DA206, DA226, DA229..
- ↑ Damgaard, P. B.; et al. (May 9, 2018). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature. Nature Research. 557 (7705): 369–373. Bibcode:2018Natur.557..369D. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. PMID 29743675. S2CID 13670282. Retrieved April 11, 2020. Supplementary Table 9..
- ↑ Narasimhan 2019, Table S1..
Adabiyotlar
- Shaniyazov K. SH. K voprosu o tyurkoyazychnykh komponentakh v slozhenii uzbekskoy narodnosti // Problemy etnogeneza i etnicheskoy istorii narodov Sredney Azii i Kazakhstana. Vypusk 3. Etnografiya. M.,1991.