Kontent qismiga oʻtish

Kanał (film)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Kanał

Filmning posteri
Directed by Andrzej Wajda
Written by Jerzy Stefan Stawiński
Starring
  • Teresa Iżewska
  • Tadeusz Janczar
  • Wieńczysław Gliński
  • Tadeusz Gwiazdowski
  • Stanisław Mikulski
  • Emil Karewicz
  • Maciej Maciejewski
  • Vladek Sheybal
Cinematography Jerzy Lipman
Edited by Halina Nawrocka
Music by Jan Krenz
Production
company
KADR (studio)
Release date
Running time
 95 daqiqa
Country Polsha
Languages Polyak tili, Olmon tili

„Kanał“ (polyakcha: *Kanał* – „Kanalzuz“) – rejissyor Andrzej Wajda tomonidan 1957-yilda suratga olingan Polsha urush dramasi[1]. Bu 1944-yildagi Varshava qoʻzgʻoloni haqida suratga olingan ilk badiiy film boʻlib, polyak qarshilik harakati ishtirokchilari va tinch aholining natsistlar hujumidan shaharning sanitariya kanallari orqali qochib qutulishga urinishi haqida hikoya qiladi[2].

Qoʻzgʻolon qatnashchisi Jerzy Stefan Stawiński oʻzining qissasi asosida ssenariy yozgan[3] „Kanal“ filmi Vajdaning „Avlod“ (*Pokolenie*) bilan boshlanib, „Olmos va kul“ (*Popiół i diament*) bilan yakunlanadigan „Urush trilogiyasi“ning ikkinchi qismi hisoblanadi[4]. Film 1957-yildagi Kann kinofestivalida maxsus hakamlar hayʼati mukofotini qoʻlga kiritgan[5].

Mazmuni

Voqealar 1944-yil 25-sentabrda, Varshava qoʻzgʻolonining soʻnggi kunlarida boʻlib oʻtadi. Filmning hikoyachisi tomoshabinlarni qahramonlarni diqqat bilan kuzatishga chaqiradi, chunki bular ularning hayotidagi soʻnggi soatlardir.

Leytenant „Zadra“ 43 nafar Armia Krajowa (Vatan armiyasi) askarlari va tinch aholidan iborat guruhni Varshavaning endilikda dushmanning qurshovida qolgan Mokotów tumanidagi vayronalar orasida yangi pozitsiyaga boshlab boradi. Kompozitor Mixal nemislar egallab borayotgan shaharning boshqa qismidagi xotini va bolasiga telefon qilishga muvaffaq boʻladi. Telefon aloqasi uzilishidan oldin xotini unga nemislar binoni tozalayotgani va uning ortidan kelayotganini aytishga ulguradi.

Ertalab karter ofitseri „Korab“ oʻrinbosar leytenant „Mądry“ va aloqachi qiz Xalinkani birga yotgan holda topadi (Xalinka keyinchalik „Mądry“ uning ilk sevgilisi ekanini aytadi). Nemislarning hujumi qaytariladi, biroq „Goliath“ minasini zararsizlantirish chogʻida „Korab“ yarador boʻladi.

Dushman qurshovida qolgan „Zadra“ga kanalizatsiya tarmoqlari orqali markaziy tumanga chekinish buyrugʻi beriladi. Safni davom ettirishga yaroqli qolgan 27 kishi, jumladan „Korab“ ham qorongʻulikda, chiriyotgan jasadlar orasida va har daqiqada nemislar hujumiga uchrash xavfi ostida iflosliklar ichida yoʻl bosib borishadi.

Ularning yoʻlboshchisi boʻlgan „Stokrotka“ „Zadra“dan boshqalar oʻz yoʻlini oʻzlari topib ketishini aytib, „Korab“ga yordam berishiga ruxsat berishini soʻraydi; „Zadra“ bunga rozi boʻladi. Biroq ikki yosh ortda qolaveradi. Ular Vilcha koʻchasidagi belgilangan chiqish joyiga yetib kelganlarida, „Korab“ tepaga koʻtariladigan nishab tuneldan chiqishga juda zaif edi, shuning uchun qiz daryo tomon harakatlanishga qaror qiladi va uni toʻxtatishga yoʻl qoʻymay oldinga yetaklaydi. Nihoyat, ular quyosh nurini koʻrishadi. Shu paytga kelib „Korab“ yarim koʻr boʻlib, butunlay holsizlangandi. U chiqish joyi temir panjaralar bilan berkitilganini va ularning qopqonda qolganini koʻrolmaydi. „Stokrotka“ oxir-oqibat oʻz tuygʻularini ochib aytadi, unga dam olishi mumkinligini taʼkidlab, peshonasidan oʻpadi.

Asosiy guruh bir muddat „Zadra“ga ergashadi, biroq „Stokrotka“siz ular yoʻqolib qolishadi. Nihoyat, „Zadra“ serjant „Kula“ga qisqa tanaffusdan soʻng ularni oldinga boshlab borishni buyurganda, ular joyidan jilmay qolishadi. „Kula“ „Zadra“ni harakatni davom ettirishga majbur qilish uchun hamon ergashib kelishayotganini aytib yolgʻon gapiradi. Oxir-oqibat „Zadra“ va „Kula“ga ergashib kelayotgan yagona askar mexanik „Smukły“ boʻlib qoladi.

Shu paytda „Mądry“, Xalinka va Mixal ham yer osti labirintida adashib qolishadi. Oxir-oqibat Mixal aqldan ozib, oʻkarina chalgancha uzoqlashib ketadi. Berk koʻchaga yetib kelgan „Mądry“ yashashi uchun sababi borligini aytib yigʻlab yuboradi. Xalinka kimligini soʻraganda, u xotini va bolasi borligini aytadi. Qiz undan chirogʻini oʻchirishni soʻraydi va oʻzini otib oʻldiradi. „Mądry“ toʻsilmagan chiqish yoʻlini topadi, biroq kanalizatsiyadan chiqishi bilanoq nemis askari tomonidan qurolsizlantiriladi va oʻsha lyukdan chiqqan boshqa odamlar bilan birga hovliga haydaladi. Umidsizlikka tushgan u allaqachon otib oʻldirilganlarning jasadlari yoniga tiz choʻkadi.

„Zadra“, „Kula“ va „Smukły“ ham belgilangan chiqish joyini topolmay, boshqasiga duch kelishadi, biroq u tuzoqqa qoʻyilgan edi. „Smukły“ ikkita granatani zararsizlantirishga ulguradi, ammo uchinchi tuzoq qurboni boʻladi. Omon qolgan ikki kishi charchagan holda vayronaga aylangan shaharning kimsasiz qismiga chiqib kelishadi. „Zadra“ „Kula“ga qolgan odamlarni ham olib kelishni buyurganda, „Kula“ yolgʻon gapirganini va ularni allaqachon tashlab ketishganini tan oladi. Gʻazablangan „Zadra“ „Kula“ni otib oʻldiradi va karaxt ahvolda yana kanalizatsiyaga qaytib tushadi.

Rollarda

  • Teresa Iżewska – „Stokrotka“ (Maysa)
  • Tadeusz Janczar – xorunji „Korab“
  • Wieńczysław Gliński – leytenant „Zadra“
  • Tadeusz Gwiazdowski – serjant „Kula“ (Toʻp)
  • Stanisław Mikulski – „Smukły“ (Oʻgʻir)
  • Emil Karewicz – leytenant „Mądry“ (Donishmand)
  • Maciej Maciejewski – „Gustaw“
  • Vladek Sheybal – Mixal, kompozitor (titrda Władysław Sheybal sifatida koʻrsatilgan)
  • Teresa Berezowska – Xalinka

Ishlab chiqarilish

Hikoya va ssenariy qoʻzgʻolon paytida polyak qarshilik harakati – Armia Krajowa (Vatan armiyasi) ofitseri sifatida kanalizatsiyalardan omon chiqqan Jerzy Stefan Stawiński tomonidan yozilgan[6]. Film Łódź shahridagi Badiiy filmlar studiyasida „KADR“(studio) kinostudiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan[3]. U oʻzidan oldingi „Avlod“ filmiga xos boʻlgan ochiq kommunistik tashviqotdan xoli boʻlib, Stalin vafotidan keyingi Bolesław Bierut rejimi qulagandan soʻng ekranga chiqarilgan.

Premyera va namoyish

„Kanal“ filmining premyerasi 1957-yil 20-aprelda Varshavada boʻlib oʻtgan[7]. 2019-yil aprel oyida filmning qayta tiklangan versiyasi Kann kinofestivalining „Cannes Classics“ boʻlimida namoyish etish uchun tanlab olingan[8].

Qabul qilinishi

„Kanal“ Vajdaga 1957-yil Kann kinofestivalida Maxsus hakamlar hayʼati mukofotini olib keldi[9]. Rotten Tomatoes agregatorida film 8 ta sharhga asoslanib 100% ijobiy baholangan va oʻrtacha bali 8,1/10 ni tashkil etadi[10].

Vajdaning debyut filmi „Avlod“ (1955) tanqidchilar tomonidan vazmin kutib olingan boʻlsa, „Kanal“ polyaklar oʻrtasida uning badiiy qiymati borasida keng bahs-munozaralar va ziddiyatlarni keltirib chiqardi. World Socialist Web Site nashri xodimlari Donota Niemitz va Stefan Steinberg shunday yuborishgan: „Film Polshada iliq kutib olinmadi. Qoʻzgʻolon qahramonlarining axlat va iflosliklarga burkanib fojiali tarzda nobud boʻlishi milliy shahidlarning ideallashtirilgan qiyofasiga mos kelmas edi“[11]. Tanqidchi Leon Buko „Dziennik Polski“ gazetasida shunday shikoyat qilgan: „Butun bu Varshava, bu butun qoʻzgʻolon axlatda, tarix chiqindixonalarida gʻarq boʻlmoqda…“[12] „Trybuna Ludu“ gazetasidan Aleksander Jackiewicz esa shunday yozgan edi: „Ehtimol, „Kanal“ tariximiz, oʻzimiz va butun bir avlod haqidagi haqiqatni aytishning boshlanishi boʻlar. Ehtimol, u ogohlantiruvchi sanʼat, poklanish sanʼati, hayot qahramonligining oʻlim qahramonligi ustidan gʻalabasi boʻlib chiqadi“[13].

Asosiy gʻoyalar

„Kanal“ filmining asosiy mavzularidan biri „polyakcha qahramonlik“ tushunchasi hamda polyaklar tarixan „umidsiz boʻlgani kabi befoyda jasorat koʻrsatishga moyil“ ekanligidir[14]. Vajda dastlab Polyak tarixidagi mashhur – va yarim oʻz joniga qasd qilish bilan teng boʻlgan – otliqlar hujumlarini, jumladan Napoleon davridagi Samosierra jangi, Birinchi jahon urushidagi Rokitna jangi va 1939-yilda nemis tanklariga qarshi uyushtirilgani aytiladigan Krojanty jangi epizodlarini film boshida keltirishni oʻylagan, biroq oxir-oqibat bu fikrdan voz kechgan[14].

Yer osti kanalizatsiyasiga tushish sahnasi Dantening „Doʻzax“ asarida tasvirlangan azob chekayotgan ruhlarga qiyoslangan va buni rejissyorning oʻzi ham tan olgan. Michałek yozganidek: „Kanal tushkunlik, achinish va nokaslik kayfiyati bilan sugʻorilgan. Butun tuzilma chiqish yoʻli ham, umid ham, najot topish imkoni ham yoʻqligi gʻoyasiga qurilgan“[15].

Siyosiy baholash

Vajda „Kanal“ filmida koʻtarib chiqqan tarixiy mavzu urushdan keyingi Polshadagi eng siyosiy va ijtimoiy sezgir mavzulardan biri edi[15]. 1950-yillarning oʻrtalariga kelib, jamiyatda bu voqea yuzasidan ikkita asosiy yondashuv shakllangandi: birinchisi – Vatan uchun jon bergan mard yosh shahidlarning ommaviy romantik obrazi boʻlsa, ikkinchisi – yuqori qoʻmondonlikning vatanparvarlarni halokatli ishga boshlab borishdagi niyatlarining tozaligiga nisbatan rasmiy shubha-gumonlar edi[16].

Vajda ushbu ikki ijtimoiy qarashni „Kanal“ filmida sintez qilishga harakat qilgan[17]. Polyak tanqidchisi Krzysztof Teodor Toeplitz filmdagi qahramonlarning „qahramonona qirralari“ hamda 1944-yilgi qoʻzgʻolonga nisbatan „yashirin shubha“ uygʻunligini taʼkidlab oʻtgan. Shuningdek, filmda sovet qoʻshinlarining polyak harakati ishtirokchilariga yordam bermagani kabi kommunistik Polshada ochiq muhokama qilinishi taqiqlangan bahsli mavzu ham nozik tarzda (sovet artilleriyasi otishni toʻxtatgandagi sukunat orqali) aks ettirilgan.

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „Kanał“. Qaraldi: 2020-yil 20-aprel.
  2. ↑ Michałek, 1973 p. 25
  3. ↑ 3,0 3,1 Michałek, 1973 p. 160.
  4. ↑ „NAJLEPSZE FILMY HISTORYCZNE ANDRZEJA WAJDY“. 2021-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 20-aprel.
  5. ↑ „CANNES CLASSICS 2007“ (en-US). Festival de Cannes (2007-yil 1-may). 2025-yil 6-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 27-iyul.
  6. ↑ Michałek, 1973 p. 25
  7. ↑ Michałek, 1973 p. 36
  8. ↑ „Cannes Classics 2019“ (en-US). Festival de Cannes (2019-yil 26-aprel). Qaraldi: 2026-yil 27-iyul.
  9. ↑ „KANAL“ (en-US). Festival de Cannes. Qaraldi: 2026-yil 27-iyul.
  10. ↑ „Kanal (1961) - Rotten Tomatoes“. Rotten Tomatoes.com. Rotten Tomatoes. Qaraldi: 2024-yil 6-iyul.
  11. ↑ Niemitz, Donota; Steinberg, Stefan „Polish film and theatre director Andrzej Wajda dead at 90“ (en). World Socialist Web Site (2016-yil 14-oktyabr). Qaraldi: 2026-yil 27-iyul.
  12. ↑ Michałek, 1973 p. 35
  13. ↑ Michałek, 1973 p. 36.
  14. ↑ 14,0 14,1 Michałek, 1973 p. 33.
  15. ↑ 15,0 15,1 Michałek, 1973 p. 30
  16. ↑ Michałek, 1973 p. 30-31
  17. ↑ Michałek, 1973 p. 25

Adabiyotlar

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Kanał_(film)&oldid=1053221" dan olindi