Jusipbek Aytmautov
Jusipbek (Jusupbek) Aymautov (qozoqcha: Жүсіпбек Аймауытов / Jüsıpbek Aimauytov; 8-mart 1889, qishloq Bayanaul, Pavlodar uyezdi, Semipalatinsk viloyati, Rossiya imperiyasi — 21-aprel 1930, Moskva, RSFSR, SSSR) — qozoq va sovet jamoat arbobi, koʻp janrlrada ijod qilgan yozuvchi, qozoq tilidagi drama va romanning asoschisi, olim, maʼrifatchi, pedagog va psixolog. „Alash“ partiyasi aʼzosi, Alash-Oʻrda hukumatining xalq kengashi aʼzosi.
Hayoti
Jusipbek Aytmautov 1889-yilda Pavlodar uyezdining Bayanaul tumanida tugʻilgan. Kambagʻal oilada yashagan. Uning bobokaloni Dandebay va Quan zodagon urugʻidan chiqqan hurmatli va maʼlumotli kishilar boʻlgan. Bolaligidan arab grammatikasi, temirchilik va yogʻoch oʻymakorligiga oʻrgangan. Uning avlodlari suyinshi urugʻiga mansub Argʻin qabilasining boʻlinmasidandir[1].
18 yoshida Jusupbek bir qish rus maktabida, soʻngra ikki oy davlat qishloq xoʻjaligi maktabida oʻqib, rus tilini oʻrgandi. 1911—1914-yillarda — qishloq (aul) oʻqituvchisi boʻlib ishladi. 1914-yilda Semipalatinsk oʻqituvchilar seminariyasiga oʻqishga kiradi va uni 1919-yilda tugatadi. Bu yerda u Qanish Satboyev va Muxtor Avezov bilan tanishadi. 1917-yilda Avezov bilan birga „Janar“ nomli qozoq yoshlar tashkilotiga asos soladi. 1918-yildan boshlab Semipalatinskda Avezov yordamida nashr etila boshlagan „Abay“ jurnalining muharriri boʻladi. Keyinchalik qozoq adabiyotining klassigi Muxtor Avezov Aymautovni oʻz ustozim deb atagan.
Seminariyada oʻqib yurgan kezlarida Jusupbek Aymautov bir paytning oʻzida zarbchi, duradgor, kulol, etikdoʻz boʻlib ishlaydi, dombralar yasaydi. Seminariya talabasiyligida u Ahmet Baytursinov, Mirjaqip Dulatov va milliy ziyolilarning boshqa namoyandalari bilan birga „Alash“ milliy partiyasi ishida faol qatnashadi[2].
Jusipbek Aytmautov 1919—1922-yillarda — respublika Narkomprosi kollegiyasi aʼzosi, Semipalatinsk guberniya maʼrifat boʻlimi boshligʻi, „Qazaq tili“ gazetasi muharriri lavozimida faoliyat yuritadi. 1922—1924-yillarda — Qarqaralinda oʻqituvchi, 1924—1926-yillarda — „Aq jol“ gazetasining (Toshkent) adabiy xodimi, 1926—1929-yillarda — Chimkent pedagogika texnikumining direktori boʻladi. 1929-yilda u „Enbekshi qazaq“ gazetasida ishlash uchun Qizil-Oʻrdaga koʻchib oʻtadi.
Uning maqolalari hukumatga yoqmay qoladi va koʻp oʻtmay u ocharchilikdan aziyat chekayotgan Turgʻay, Qoʻstanay, Oqtoʻba uchun ajratilgan xayr-ehsonlarni oʻzlashtirishdek yolgʻon ayblov bilan hibsga olinadi. Ammo keyinchalik oqlandi. Oradan koʻp oʻtmay Aymautov bu safar qarshi inqilobiy faoliyatda ayblanib qayta hibsga olinadi va Moskvaga yuboriladi. OGPU kollegiyasi tomonidan sud qilinib, 1930-yil 21-aprel kuni 41 yoshida otib tashlanadi. U Vagankovo qabristonida boshqa repressiya qurbonlari bilan birga umumiy qabrgohda dafn etilgan[3]. Jusupbek Aymautovning ijodiy merosi koʻp yillar davomida taqiq ostida boʻldi. Faqat 1988-yil 4 noyabrda Qozogʻiston Oliy sudi uning harakatlarida jinoyat tarkibi yoʻqligi bois yozuvchini toʻliq oqladi.
Ilmiy ishlari
Jusipbek Aymautov qozoq pedagogikasi va psixologiyasining asoschilaridan biridir. U pedagogika, psixologiya, etika boʻyicha oʻnlab kitoblar, yuzlab ilmiy maqolalar, darsliklar va oʻquv qoʻllanmalarining muallifi. Ulardan ayrimlari: „Terbiyege jetekshi“ (Tarbiyachi uchun qoʻllanma, Orenburg, 1926), „Didaktika“, „Psixologiya“ (Toshkent, 1927), „Sabaqtın kompleksti jujesinin adisteri“ (Dars oʻtishning kompleks tizimi, Qizilorda, 1929), „Jan juyesi jane oner tandav“ (Psixologiya va kasb tanlash, Moskva, 1929) va boshqalar.
Asarlari
Jusipbek Aymautovning ilk asari 1913-yilda „Qazaq“ gazetasida chop etilgan. 1918-yilda u Avezov bilan birga „Abay“ jurnalini chiqargan, unda oʻz maqolalarini bosib chiqargan.
17-dekabr 1917-yilda Semipalatinskda u oʻzining „Rabiga“ asarini sahnada ijro etilishiga rahbarlik qildi. Uning yirik dramatik asarlaridan biri — „Sherniyaz“ (1925—1926-yillar), Sultonmaxmut Toraygʻirov xotirasiga bagʻishlangan boʻlib, shahar va qishloq munosabatlari muammosini koʻtaradi. Semipalatinskda Aymautov „Birjan va Sara“ spektaklini ham sahnalashtiradi va unda Birjan rolini oʻynaydi.
1926-yilda u qozoq tilidagi toʻrtta romanidan birinchisini — „Qartkoja“ romanini yozadi, unda muallif prototipi Qartkoja Toganboyev — yozuvchi va poliglot siymosi asosida kambagʻal qatlamdan chiqqan qozoq ziyolisining umumlashma obrazini yaratadi.
Aymautov qozoq dramaturgiyasi boshlanishida turgan ijodkorlardan. 1916-yilda u Birinchi jahon urushi davrida qozoqlarni majburan front orti ishlariga yuborish mavzusida pyesa yozadi. Dastlabki teatr guruhlarini tashkil etadi, oʻz asarlarini qozoq sahnasida sahnaga qoʻyuvchi rejissyor sifatida faoliyat olib boradi. Uning yuksak dramatik isteʼdodidan „Rabiga“ (1920), „El qorğani“ (Xalq himoyachisi, 1925), „Mansapqorlar“ (Mansabparastlar, 1925), „Sherniyaz“ (1926) va boshqa pyesalari dalolat beradi.
Tarjimonlik faoliyati
Yozuvchining isteʼdodining yana bir qirrasi — A. Pushkin, L. Tolstoy, M. Gorkiy, Mopassan, Shekspir, Gyugo, Tagor va boshqa mualliflar asarlarini qozoq tiliga mahorat bilan tarjima qilganidir; bu Aymautovning rus tilini mukammal bilgan ikki tilli ijodkor ekanining yorqin isbotidir. Aynan u qozoq adabiyotida badiiy tarjimaning ilmiy asosini yaratdi. Jusipbek Aytmautov „Tarjima haqida“ („Audarma turalı“) maqolasini 1925-yildayoq yozilgan.
U shuningdek A. A. Bogdanovning „Siyosiy iqtisod qisqacha kursi“, M. N. Pokrovskiyning „Rus tarixi qisqacha bayoni“, N. I. Buxarin va Ye. A. Preobrajenskiyning „Kommunizm alifbosi“, „RSFSR Konstitutsiyasi“, P. I. Stuchkaning „Savollar va fikrlar“, S. Sazonov va V. Verxovskiyning „Kimyodan dastlabki amaliy darslar“ darsligi va boshqa ilmiy monografiyalarni qozoq tiliga tarjima qilgan[4].
Toʻliq boʻlmagan bibliografiya
- „Rabiga“, pyesa, Moskva, 1920;
- „Silan qiz“, pyesa, Toshkent, 1922;
- „Mansapqorlar“, pyesa, Moskva, 1925;
- „El qorğani“, pyesa, Toshkent, 1925;
- „Sherniyaz“, pyesa, Semey, 1926;
- „Tav elindegi oqiğa“, Toshkent, 1925;
- „Qartqoja“, roman, Qizilorda, 1926;
- „Aqbilek“, roman, Qizilorda, 1928;
- „Kúnekeýdiñ jazığı“, qissa, Qizilorda, 1928;
Xotirasi
- Uning nomi bilan Pavlodar viloyat qozoq musiqa-dramatik teatri ataladi.
- Shimkent shahridagi 64-sonli maktab-gimnaziya Jusipbek Aymautov nomi bilan ataladi.
- Astana, Shimkent, Semey, Pavlodar, Kokshetau, Olmaota va Bayanaulda uning nomidagi koʻchalar bor.
- 2003-yilda S. Toraygʻirov nomidagi Pavlodar davlat universitetining maʼrifatchilar va akademiklar byustlari xiyobonida Aymautov byusti oʻrnatildi.
- 2014-yilda buyuk yozuvchining 125-yilligi munosabati bilan Pavlodarda qozoq musiqa-dramatik teatri qarshisida Aymautov haykali oʻrnatildi.
Manbalar
- ↑ „Казакстан тарихы. Аргын“. 2018-yil 12-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 12-iyun.
- ↑ „ЖУСУПБЕК АЙМАУТОВ. БЕГУЩИЙ ЗА ВРЕМЕНЕМ“. 2018-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 23-dekabr.
- ↑ „Найдено место захоронения Жусипбека Аймауытова на Ваганьковском кладбище – ФСБ России“. 2021-yil 3-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 3-noyabr.
- ↑ „Жусупбек Аймаутов - символ исторической эпохи“. 2018-yil 23-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 23-dekabr.