Joriy majburiyat
Joriy majburiyatlar — buxgalteriya hisobida korxonaning bir moliyaviy yil yoki korxonaning operatsion sikli davomida pul shaklida qoplanishi kutilayotgan majburiyat[1]. Ushbu majburiyatlar odatda joriy aktivlar hisobidan yoki yangi joriy majburiyatlarni yuzaga keltirish orqali qoplanadi[2](p201).
Joriy majburiyatlarning asosiy misollariga kreditorlik qarzlari kiradi, ular odatda 30–60 kun ichida toʻlanadi, garchi ayrim hollarda toʻlovlar kechiktirilishi mumkin. Shuningdek, joriy majburiyatlarga uzoq muddatli qarzlarning yoki boshqa majburiyatlarning joriy moliyaviy yil davomida toʻlanishi kerak boʻlgan qismi ham kiradi[1]. Majburiyatlarni toʻgʻri tasniflash investorlar va manfaatdor tomonlar uchun aniq moliyaviy maʼlumotlarni taqdim etishda muhim ahamiyatga ega.
Majburiyatlarni tasniflash moliyaviy koʻrsatkichlarni aniqlashda ham muhim rol oʻynaydi, masalan joriy koeffitsiyent — joriy aktivlarni joriy majburiyatlarga boʻlish orqali hisoblanadi. Yuqori joriy koeffitsiyent korxonaning kelgusi yil davomida oʻz majburiyatlarini qoplash uchun yetarli joriy aktivlarga ega ekanini bildiradi va yuqori likvidlilikk]]ni anglatadi[1] Joriy aktivlar va joriy majburiyatlar oʻrtasidagi farq aylanma kapital deb ataladi.[2](p202).
Tasnifi
1-son BHXS 69-bandiga muvofiq, majburiyat quyidagi shartlardan birortasiga javob bersa, joriy majburiyat sifatida tasniflanadi[3]:
- u korxonaning odatdagi operatsion sikli davomida qoplanishi kutilsa;
- u asosan savdo maqsadlarida saqlansa;
- hisobot davridan keyin oʻn ikki oy ichida qoplanishi lozim boʻlsa; yoki
- hisobot davridan keyin kamida oʻn ikki oy davomida toʻlovni kechiktirish huquqi mavjud boʻlmasa.
2024-yil 1-yanvardan boshlab Buxgalteriya hisobining xalqaro standartlari 1-BHXS standartiga ayrim majburiyatlarni joriy yoki uzoq muddatli sifatida tasniflash boʻyicha oʻzgartirishlar kiritdi. Avvalgi qoidalarga koʻra, majburiyat joriy deb tasniflanishi uchun uni kamida 12 oyga kechiktirish boʻyicha huquq mavjud boʻlmasligi kerak. Yangi qoidalarga koʻra, ushbu huquq real mazmunga ega boʻlishi va hisobot sanasida mavjud boʻlishi lozim[4].
Savdo kreditorlik qarzlari va xodimlar hamda operatsion xarajatlar boʻyicha hisoblangan majburiyatlar korxonaning odatdagi operatsion siklida aylanma kapitalning bir qismi hisoblanadi va ular hisobot davridan keyin oʻn ikki oydan ortiq muddatda toʻlansa ham joriy majburiyat sifatida tasniflanadi. Aniqroq aytganda, bu majburiyatlar bir yil ichida yoki operatsion sikl davomida toʻlanishi lozim boʻlsa, joriy hisoblanadi. Agar operatsion sikl aniq belgilanmagan boʻlsa, u odatda oʻn ikki oy deb qabul qilinadi[5](p4).
Bundan tashqari, operatsion siklga kirmaydigan boshqa majburiyatlar ham agar ular hisobot davridan keyin oʻn ikki oy ichida qoplanishi kerak boʻlsa yoki asosan savdo maqsadida ushlab turilsa, joriy majburiyat sifatida tasniflanadi. Bunday majburiyatlarga savdo uchun moʻljallangan moliyaviy majburiyatlar, bank qarzlari, toʻlanadigan dividendlar, daromad soligʻi boʻyicha majburiyatlar, boshqa qisqa muddatli majburiyatlar va uzoq muddatli moliyaviy majburiyatlarning joriy qismi kiradi[5](p4).
Baholash
Barcha majburiyatlar konseptual jihatdan dastlab joriy qiymatda baholanadi va keyinchalik amortizatsiyalangan qiymat boʻyicha hisobga olinadi[5](p5). Masalan, Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarida barcha majburiyatlar tarixiy qiymat oʻrniga adolatli qiymatda baholanishi kerakligi aytib oʻtilgan[6]. Biroq amaliyotda joriy majburiyatlar yoki qisqa muddatli majburiyatlar odatda diskont qilinmasdan, ularning nominal qiymati boʻyicha hisobga olinadi va hisobotda aks ettiriladi. Buning sababi shundaki, nominal qiymat va joriy qiymat oʻrtasidagi farq odatda ahamiyatsiz boʻladi[5](p5).
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Drake, P. P., Financial ratio analysis, p. 3, published on 15 December 2012.
- ↑ 2,0 2,1 Kieso, Donald E.; Weygandt, Jerry J.; Warfield, Terry D.. Intermediate Accounting: IFRS Edition (en). John Wiley & Sons, 2010-06-01. ISBN 978-0-470-61630-7.
- ↑ „IAS 1 Presentation of Financial Statements“. IFRS Foundation (2021).
- ↑ „Classifying liabilities as current or non-current“ (en). KPMG. Qaraldi: 2025-yil 16-fevral.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Valix, Conrado T.; Peralta, Jose F.; Valix, Christian Aris M.. Intermediate accounting, volume two, 2024, Manila, Philippines: GIC Enterprises & Co., Inc, 2024. ISBN 978-621-416-140-9.
- ↑ Bragg, Steven M.. Wiley GAAP 2012: Interpretation and Application of Generally Accepted Accounting Principles (en). John Wiley & Sons, 2011-09-26. ISBN 978-1-118-15627-8.