Janil Mirza
| Asl nomi | qirgʻizcha: Жаңыл Мырза |
|---|---|
| Mamlakat | Qirgʻiziston |
| Til | qirgʻiz |
| Janr(lar)i | doston |
Janil Mirza (qirgʻizcha: Жаңыл Мырза) — qirg‘iz xalqining qahramonlik dostoni. Baʼzi taxminlarga koʻra, uning paydo boʻlishi 15–16-asrga toʻgʻri keladi. Dostonda qalmoqlar istilosiga qarshi qirgʻizlarning kurashi, qirgʻiz qabilalarining hayoti tasvirlanadi.
Tarixi
Asarning bosh qahramoni Janil botir qiz, noygut qabilasining bilimdoni boʻladi[1]. Uning qahramonligi dushman bilan jangda ham, shaxsiy sinovlarda ham namoyon boʻladi. Manap biyning nabirasi Tulki botir Janilga uylanish maqsadida akasi Uchuka, Ataqozu va Chabaqni bosh qilib qo‘shin yig‘ib boradi. Belek Soltonoyevning keltirgan ma’lumotlariga ko‘ra, Jangil Mirzo hozirgi Aksu (Xitoy) shahri atrofida yashagan[2]. Kuyov bo‘lib borganlar Janil Mirzani uyidan topa olmaydi. Bir tomonni kutib olmaganiga or qilsa, ikkinchi tomondan uning qahramonligini sinab ko‘rish uchun noygutlarning yilqilarini haydab ketadi. Orasidan quvib yetgan Janil Mirza avval ishni tinch yo‘l bilan hal qilmoqchi bo‘ladi. Biroq otasining "qiz bola bo‘lmay, o‘g‘il bola bo‘lganingda, dushmanni bunday ayab turmas eding" deb or-nomusiga tegishi va Tulki botirning uni kamsitishi sababli, Janil Mirza besh botirni: Uchuka, Tulki, Oqqo‘chqor, Qanqi, Otaqo‘zu va Chabaqni kamon bilan otib o‘ldiradi[3].
Tavsifi
Dostonning paydo boʻlishiga tarixiy fakt asos boʻlib, xalqning maʼnaviy ehtiyoji Janil kabi yorqin obrazlarning yaratilishiga zamin yaratgan. Qirg‘iziston Respublikasi Milliy fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar fondida dostonning toʻrt xil varianti (Togoloq Moldo, A. Choroboyev, I. Abdiraxmonov va M. Musulmonqulov hikoyalarida) mavjud. 1957-yilda alohida kitob shaklida ham nashr etilgan. I. Abdiraxmanovning varianti „Ilm“ nashriyotida chop etilgan. „Janil Mirza“ dostonining ayrim hikoyachilari uni tarixiy voqealar bilan bogʻlab, u obrazlarning prototipi haqida ham eslaydilar. Togolog Moldoning xotira kitobida Janil 16-asrda yashaganligi haqida maʼlumot bor. Janil yashagan davrda „qora bogʻlarda Kalmatoy botir, ukasi Toʻloq, Shirdakbek xon, Uchko, Tulki, Teyish, uning oʻgʻillari Oqqoʻchqor, Ulburchok, Burguylar yashagan“ deyiladi. Bu maʼlumotlarga koʻra, dostondagi qahramonlarning bir guruhi tarixiy shaxslardir. I. Abdiraxmanov Janilni XVII asrda yashagan tarixiy shaxs deb taʼkidlaydi.
Doston syujeti asosida drama (K. Malikov, A. Quttiboyev), poema (S. Eraliyev) yozilgan.
Manbalar
Adabiyotlar
- „Qirgʻiziston“ milliy ensiklopediyasi: 3-jild. Bosh muharrir Asanov U. A. K 97. B.: Davlat tili va ensiklopediya markazi, 2011-yil. 784-bet, rasm. ISBN 978-9967-14-074-5.