Jalod va Shamoyila

Jalod va Shamoyila — afgʻon xalq ertagi. Bu ertak mazmun jihatidan ham, murakkab kompozitsiyasi nuqtai nazaridan oʻziga xos boʻlib, afgʻon xalq ertaklari orasida eng mashhurlaridan biridir. Xalq bu ertakni sevib, uni bir necha variantlarda aytadi. Uning variantlarining nomi ham har yerda turlichadir. Baʼzi yerlarda „Jalod va Mahbub“ nomi bilan yuritiladi.

Munozara va taxminlar

Ertakdagi voqealarning qayerda boʻlganligi koʻpincha ertakchining oʻziga bogʻliq, yaʼni ertakchining oʻzi qayerdan boʻlsa ertakni ham oʻsha yer bilan bogʻlashga harakat qilgan. Masalan, Darmsteterga afgʻonlar ertakdagi voqealar Peshovarda boʻlib oʻstganligini aytib, unga hatto qandaydir yerosti saroyini ham koʻrsatganlar. Darmsteter oʻzining „Afgʻon xalq qoʻshiqlari“ kitobida bu ertakning boshqa variantini ham keltirgan. Unda voqealar Balx shahrida boʻlib oʻtadi.

Ertaklarni yigʻib chop etgan Muhammad Gul Nuriyning aytishicha, voqealar Balx shahrida boʻlgani haqiqatga yaqindir.

Qisqacha mazmuni

Muslimshohning yetti oʻgʻli boʻlib, kenjasining ismi Jalod edi. Boshqa bir podshoh Xulkarning Shamoyila degan nihoyatda goʻzal qizi bor edi. Shoh Xulkar qizi Shamoyila uchun yerosti saroyi qurdirib, uni oʻsha yerda saqlagan. Shamoyila inson koʻzidan narida, yerosti saroyida yashasa ham, husni-jamolining, goʻzalligining dovrugʻi xalq orasida tarqaladi. Koʻpchilik unga sovchi qoʻya boshladi. Jalodning olti akasi birin-ketin sovchi qoʻyadilar. Lekin shoh Xulkarning sovchilarga sharti boʻlib, kimda-kim bu shartni bajarsa, Shamoyila unga berilishi eʼlon qiladi: sovchi qoʻygan yigit temir xodani yogʻoch bolta bilan kesishi, Shamoyilaga tegishli sigirni sogʻishi, qoʻlida oʻsha sogʻilgan suti bor idishni koʻtarib saroy tomiga uch marta chiqib-tushishi, bugʻdoyga aralashtirib yuborilgan soʻqni ajratib berishi, yerosti saroyiga yoʻl topishi va shunday yoʻlbars topsinki, u hatto yoʻlbarslarning podshosini yengsin. Jalodning hamma akalari Xulkar shohning shartlarini bajara olmay, vafot etadilar. Akalarining fojiali halokatidan gʻazablangan Jalod qasd qilib, ota-onasidan fotiha olib, barcha shartlarni bajaradi va Shamoyilaga uylanadi.

Ertak koʻpgina pashtu yozuvchi va shoirlarini oʻziga jalb qilgan. Koʻplari uni qayta ishlaganlar.

Manbalar

Afgʻoniston xalqlari folklori va mumtoz adabiyoti tarixi