Jai Vilas Mahal
Jai Vilas Mahal — Hindistonning Gvalior shahrida joylashgan XIX asrga oid muhtasham saroydir. U 1874-yilda Britaniya Rojligi davrida Gvalior maharojasi Jayajirao Sindiya tomonidan barpo etilgan[1]. Hozirgi kunda saroyning asosiy qismi 1964-yilda omma uchun ochilgan „Jivajirao Sindiya muzeyi“ga aylantirilgan boʻlsa-da, uning maʼlum bir qismida hanuzgacha uning avlodlari istiqomat qiladi.
| Jai Vilas Mahal | |
|---|---|
| Jai Vilas Mahal | |
|
Gvaliordagi Jai Vilas Mahal | |
| Joylashuvi | Gvalior, Hindiston |
| Koordinatalar | 26°12′17″N 78°10′07″E / 26.2047°N 78.1686°E |
| Turi | Saroy, muzey |
| Arxitektura uslubi | Italiya, Korinf va Toskana meʼmorligi |
| Arxitektor | Maykl Filoz |
| Asoschi | Jayajirao Sindiya |
| Qurilish yakunlanishi | 1874-yil |
| Holati | Muzey va qarorgoh |
| Sayti | Rasmiy sayti |
Tarixi va tavsifi
Jai Vilas Mahal Yevropa meʼmorchiligining yorqin namunasidir. Dastlab qirol Eduard VII va qirolicha Maryamning Hindistonga tashrifi chogʻida ularni qabul qilish maqsadida qurilgan ushbu saroy Britaniya Rojligi davrida Sindiyalar xonadonining nufuzi va mavqeyini namoyish etishga xizmat qilgan. Bino Gvalior Bosh kotibi hamda Xalq taʼlimi boshqarmasi direktori, podpolkovnik ser Maykl Filoz (1832–1925) loyihasi asosida qad rostlagan[2][3]. Saroy Boburiylar va Medichilar meʼmoriy uslublarining uygʻunlashuvidan iborat. Unda turli meʼmoriy orderlar mujassamlashgan: birinchi qavati Toskana, ikkinchi qavati Italiya-Doriq, uchinchi qavati esa Korinf orderi asosida barpo etilgan. Maydoni 124 771 kvadrat futni tashkil etuvchi saroy oʻzining ulkan Darbor zali bilan mashhur. Ushbu zalning ichki qismi zarhal va oltin hoshiyali jihozlar, bahaybat gilam hamda gʻoyatda ulkan qandillar bilan bezatilgan. Zalning uzunligi 30 metr (100 fut), kengligi 15 metr (50 fut) va balandligi 12 metrni (41 fut) tashkil etadi. Durbar zalining ichki qismi zarhal va oltin buyumlar bilan bezatilgan hamda ulkan gilam va ulkan qandillar bilan bezatilgan.
Saroy 1877-yilda ser Uilyam Xovard Rassell tomonidan quyidagicha tasvirlangan[4]:

Saroy 321 ga 321 fut oʻlchamdagi ichki hovlini hisobga olmaganda, 124 771 kvadrat fut maydonni egallaydi. Bino ikki qavatli boʻlib, yon qanotlari va minoralari uch hamda besh qavatdan iborat. Uning umumiy uzunligi 106 futga teng. Meʼmoriy jihatdan birinchi qavat Toskana, ikkinchi qavat Italiya-Doriq va uchinchi qavat Korinf orderi uslubida ishlangan. Qabulxonaning ichki oʻlchami: uzunligi 97 fut-u 8 dyuym, kengligi 50 fut, balandligi esa 41 futdir. Shifti 21 futlik tosh plitalar bilan ravoqli qilib yopilgani tufayli meʼmor bino qovurgʻalarini yaqqol boʻrtitib koʻrsatishga muvaffaq boʻlgan. Ular ikki chetidan xona boʻylab ustunlar qatorini (kolonnada) hosil qiluvchi qoʻshaloq Korinf ustunlariga tayanadi. Saroyning ichki va tashqi koʻrinishi arkada hamda kolonnadalarning betakror uygʻunligini aks ettiradi. Birgina qabul zalini bezatish uchun 300 000 dan ortiq oltin bargchalari (zarvaraq) sarflangan. Katta zinapoya zali, shuningdek, uning roʻparasidagi xonaning shifti 30 futlik yaxlit tosh plitalar bilan yopilgan. Qarama-qarshi joylashgan ushbu xona raqs tushish uchun moʻljallangan boʻlib, bu zallarning har birining uzunligi 50 futni tashkil etadi. Dunyodagi eng nafis mehmonxonalardan biri boʻlgan Katta mehmonxona zaliga muhtasham qandillar osilgan va devorlariga bahaybat koʻzgular oʻrnatilgan. Shahzodaning karavoti, yuvinish anjomlari va vannasi sof kumushdan ishlangan. Saroy qurilishiga 1 100 000 rupiydan ziyodroq mablagʻ sarflangan. Ammo bogʻ devorlari, temir panjaralar, bogʻlar, mebellar, shisha jihozlar, muhtasham zinapoya va qandillar kabi bezaklar uchun yana 500 000 ga yaqin rupiy ketgan. Maydoni qariyb bir kvadrat milni tashkil etuvchi bogʻ hududida bir nechta sharshara va favvoralar mavjud[4].
Katta xonalarning birida Hindiston temir yoʻl vaziri boʻlib xizmat qilgan Madhavrao Sindiyaning ish stoli va fotosuratlari saqlanadi. Koʻplab xonalar, jumladan, mehmonxonalar, yotoqxonalar va yuvinish xonalari qirollik oilasi uchun qanday dabdabali bezatilgan boʻlsa, shundayligicha asrab qolingan[5]. Oʻchoqlari, qozonlari, chinni idishlari va boshqa anjomlari bilan qirollik oshxonasi ham oʻz holicha saqlangan.
Rivoyatlarga koʻra, vazni 3,5 tonna boʻlgan, 250 ta lampochka bilan jihozlangan va balandligi 12,5 metrga (41 fut) yetadigan ikkita qandilni — dunyodagi eng katta juft qandilni — koʻtara olishini sinab koʻrish uchun dorbor (saroy qabulxonasi) zali shiftiga sakkizta fil osib koʻrilgan ekan.
Koʻplab xonalarda noodatiy eksponatlarni uchratish mumkin: qirrali billur mebellar, qotirilgan yoʻlbars terilari hamda oʻz qayigʻiga ega boʻlgan faqat ayollar uchun moʻljallangan suzish havzasi shular jumlasidandir. Saroyning keng taomxonasidagi eng koʻzga koʻringan eksponat (pièce de résistance) — kechki ovqatdan soʻng stol boʻylab konyak va sigaralarni tarqatish uchun moʻljallangan jajji kumush poyezd modelidir[6][7]. Gʻarbcha uslubdagi taomxonadan farqli oʻlaroq, saroyda maratxa aslzodalari tashrif buyurganida foydalanilgan sof hindcha uslubdagi taomxona ham toʻliq saqlanib qolgan.

Muzeyda Sindiyalar sulolasining Maxarashtra shtatidagi Kanxerkxed qishlogʻidan chiqqan kamtarona kelib chiqishi tarixi saqlanadi (familiya hindi/maratxi tillarida Shinde tarzida talaffuz qilinadi). Oila oʻz ona qishlogʻini 1726-yildayoq tark etgan boʻlsa-da, maratxa merosini hamisha eʼzozlab kelgan. Muhim sanalarda Sindiya xonadoni vakillari hanuzgacha uchlari oʻtkir burchakli, 60 metr (200 fut) Chanderi ipakidan tayyorlanadigan maratxacha sallani (Shindeshahi pagdi) kiyib yurishadi. Muzeydagi eksponatlardan birida ushbu oʻziga xos sallani oʻrashning murakkab usullari batafsil namoyish etilgan[8].
Tarixiy ahamiyatga molik ashyolardan yana biri — 1787-yilda Mahadaji Sindiya tomonidan yana taxtga oʻtqazilgan Boburiy imperator Shoh Olam II hadya qilgan taxtiravondir. Rohilla zodagonlaridan boʻlgan Gʻulom Qodir Dehlini egallab olib, Boburiylar sulolasini tahqirlagan va imperator Shoh Olam II ning koʻzlarini oʻyib koʻr qilgan edi. Bu fojiali voqea Alloma Iqbolning sheʼrida ham bayon qilingan[9]. Shunda Mahadaji Sindiya Boburiylar xonadoniga yordamga kelib, Gʻulom Qodirni asirga olgan va amalda Dehlining haqiqiy hukmdoriga aylangan[10][11].
Manbalar
- ↑ Scindia, Vijaya R.; Malgonkar, Manohar. The Last Maharani of Gwalior: An Autobiography. SUNY Press, 1987. ISBN 978-0-88706-659-7. Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ Wright, Colin „Gwalior new Palace (looking West)“. www.bl.uk. 2023-yil 26-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ „The Jai Vilas Palace Museum: About us“. Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ 4,0 4,1 Russell, Sir William Howard „The Prince of Wales' Tour: A Diary in India; with Some Account of the Visits of His Royal Highness to the Courts of Greece, Egypt, Spain, and Portugal“. S. Low, Marston, Searle & Rivington (1877-yil 24-oktyabr). Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ Jai Vilas Palace Guide, 2019
- ↑ The Great Train Banquet, Akshay Chavan, 4/26/2017
- ↑ „सरकारी डेयरी के दूध में मिलावट! | Government Dairy Milk adulteration!“. Patrika News (2015-yil 7-aprel). Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ „Meet the last surviving royal turban maker of Scindia family“ (2019-yil 10-oktyabr). Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ „Allama Iqbal Poetry کلام علامہ محمد اقبال: (Bang-e-Dra-131) Ghulam Qadir Ruhela“. Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ „The Blinding of a Mughal emperor“. Mintlounge (2019-yil 30-avgust). Qaraldi: 2026-yil 15-noyabr.
- ↑ Malik, Zahiruddin; Kalik, Zahiruddin (1982). "Persian Documents Pertaining to the Tragic End of Ghulam Qadir Rohilla, 1780-1789". Proceedings of the Indian History Congress 43: 565–571. http://www.jstor.org/stable/44141288. Qaraldi: 15 November 2026.