Kontent qismiga oʻtish

Italyancha komediya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Mario Monicelli tomonidan suratga olingan I soliti ignoti filmi (1958).

Commedia all’italiana (italyancha: [komˈmɛːdja allitaˈljaːna]) yoki italyancha komediya — 1950-yillarda Italiyada vujudga kelgan hamda 1960- va 1970-yillarda rivojlangan italyan kino janridir. Bu janrning boshlanishi koʻpchilik tomonidan 1958-yilda Mario Monicelli suratga olgan „I soliti ignoti“ filmi bilan bogʻlanadi[1], janr nomi esa Pietro Germining „Divorzio all'italiana“ filmi nomidan kelib chiqqan[2]. Aksariyat munaqqidlarning fikriga koʻra, Ettore Scolaning „La terrazza“ filmi commedia all’italiana janriga mansub deb hisoblangan eng soʻnggi asardir[3][4][5].

Ushbu atama muayyan bir janrdan koʻra koʻproq Italiya kino sanoati koʻplab muvaffaqiyatli komediyalarni ishlab chiqargan davrni (taxminan 1950-yillarning oxiridan 1970-yillarning boshigacha) anglatadi. Bu filmlar uchun xulq-atvor satirasi, farts va grotesk ohanglari, davrning dolzarb ijtimoiy muammolariga (masalan, jinsiy masalalar, ajrashish, kontratseptsiya, ruhoniylarning nikohi, mamlakatning iqtisodiy yuksalishi va uning turli oqibatlari, Italiyadagi Katolik cherkovining anʼanaviy diniy taʼsiri kabi) kuchli eʼtibor qaratilishi hamda komedik mazmunni yumshatib turuvchi, asosan mahzunlik va ijtimoiy tanqid ruhi bilan yoʻgʻrilgan oʻrta sinf muhiti kabi umumiy xususiyatlar xos edi[6].

Xususiyatlari

Italyancha komediya janri 1950-yillarda urfda boʻlgan „pushti neorealizm“ deb atalgan yengil va beparvo komediyadan neorealizmning voqelikka qatʼiy sodiqligidan uzoqlashishi bilan tubdan farq qilgan. Anʼanaviy komediyaga xos boʻlgan qiziqarli vaziyatlar va syujetlar bilan bir qatorda, u zamonaviy Italiya jamiyatining qarama-qarshiliklarini taʼkidlash uchun istehzo bilan birga achchiq va baʼzan achchiq ijtimoiy satirani birlashtirgan[6]. Voqealar joyi koʻpincha oʻsha davr Italiyasi boʻlgan, garchi ijtimoiy dolzarb masalalarni nishonga olish uchun turli xil tarixiy kontekstlardan foydalangan filmlar ham kam uchramagan[7].

1960-yillarning oxiridan boshlab va 1970-yillar davomida Italiya italyanlarning dunyoqarashi va urf-odatlarini tubdan oʻzgartirgan koʻplab bosqichlarni boshdan kechirdi. Iqtisodiy vaziyat, talabalar tartibsizliklari hamda mehnat va oila dunyosida yangi erkinliklarni izlash komediya qahramonlarini loyihalashtirish uchun ideal maydonga aylandi va ular fuqarolik jamiyatidagi oʻzgarishlarni sahnada jonlantirishga tayyor edilar[8].

Italiya uchun bu iqtisodiy yuksalish yillari boʻlib, ulardan keyin ijtimoiy yutuqlar davri boshlandi. Bu davrda italyanlarning dunyoqarashi va jinsiy odatlarida tub burilish yuz berdi, hokimiyat hamda dinga boʻlgan yangicha munosabat shakllandi, mehnat faoliyati, oila va nikoh doirasida iqtisodiy hamda ijtimoiy ozodlikning yangi shakllarini izlash boshlandi — bularning barchasi ushbu yoʻnalishga mansub filmlarda oʻz aksini topgan mavzulardir. 1970-yillarda komediya all’italiana hatto ancha murakkab ijtimoiy muammolarga ham toʻxtalib oʻtdi, bunda asosan dramatik fonga ega boʻlgan asarlar (masalan, Nanni Loyning „Detenuto in attesa di giudizio“ yoki Mario Monicellining „Un borghese piccolo piccolo“ filmlari) yaratildi[6].

Italyancha komediya janriga mansub filmlarning muvaffaqiyati bir tomondan oʻsha davr italyanlarining (koʻplab) qusur va (kam sonli) fazilatlarini, ozodlikka intilishlarini, shuningdek, qoʻpolliklarini mahorat bilan gavdalantira olgan butun bir buyuk aktyorlar avlodining mavjudligi bilan bogʻliq boʻlsa, ikkinchi tomondan, mutlaqo yangi xususiyatlarga ega haqiqiy janrni kashf etgan rejissyorlar, ssenariynavislar va dramaturgalarning sinchkovlik bilan olib borgan ishlari tufaylidir. Ular koʻplab ziddiyatlarga boy shiddatli evolyutsiyaning burilishlaridan oʻzlarining kinematografik asarlari uchun qimmatli material topishga muvaffaq boʻlishdi[6].

Agar kimdir jozibasi qisman umumiy yoki har qanday holatda ham oson tanib olinadigan estetik qonun-qoidalarning noaniqligiga tayanadigan shunday manifestni aniqlamoqchi boʻlsa, ehtimol, barcha filmlar orasidan uchtasini misol qilib keltirishi mumkin: Dino Risining „I mostri“ filmi (unda Vittorio Gassman va Ugo Tognazzi filmning turli epizodlari davomida bir qator grotesk qahramonlarga aylanadi), Luigi Zampaning „Il medico della mutua“ filmi hamda uning davomi boʻlgan Alberto Sordining „Il Prof. Dott. Guido Tersilli, primario della clinica Villa Celeste, convenzionata con le mutue“ filmi va Monicellining „I soliti ignoti“ filmi, unda Gassmanga Marcello Mastroianni, Toto va ajoyib xarakterli aktyorlar guruhi hamrohlik qiladi. Tilga olinganlar orasida xronologik tartibda birinchisi boʻlgan ushbu soʻnggi film (1958) oʻzining muhiti, mavzulari, qahramonlarining toifalanishi va estetik koʻrinishi tufayli koʻplab tanqidchilar tomonidan haqiqiy „italyancha komediya“ (commedia all’italiana)ning boshlangʻich nuqtasi deb hisoblanadi[1].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 „I soliti ignoti“ (it). Qaraldi: 2022-yil 21-noyabr.
  2. ↑ „Divorzio all'italiana (1961) di Pietro Germi“ (it). Qaraldi: 2022-yil 21-noyabr.
  3. ↑ Brunetta, Gian Piero „Dal miracolo economico agli anni novanta, 1960-1993“, . Storia del cinema italiano (it). Editori Riuniti, 1993 — 386-bet. ISBN 88-359-3788-4. 
  4. ↑ „Ultimi bagliori di un crepuscolo (1971-1980)“ (it). 2005-yil 26-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 23-noyabr.
  5. ↑ Giacovelli, Enrico. La commedia all'italiana - La storia, i luoghi, gli autori, gli attori, i film (it). Gremese Editore, 1990 — 11-12-bet. ISBN 978-8876058738. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 „Commedia all'italiana“ (it). Treccani. Qaraldi: 2022-yil 21-noyabr.
  7. ↑ Giacovelli, Enrico. La commedia all'italiana - La storia, i luoghi, gli autori, gli attori, i film (it). Gremese Editore, 1990 — 43-bet. ISBN 978-8876058738. 
  8. ↑ Giacovelli, Enrico. La commedia all'italiana - La storia, i luoghi, gli autori, gli attori, i film (it). Gremese Editore, 1990 — 49-bet. ISBN 978-8876058738. 

Adabiyotlar

  • Lanzoni, Rémi Fournier. Comedy Italian Style: The Golden Age of Italian Film Comedies. Continuum, 2009. ISBN 978-0-8264-1822-7. 
  • Bini, Andrea. Male Anxiety and Psychopathology in Film: Comedy Italian Style. Palgrave Macmillan, 2015. ISBN 978-1137516886. 

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Italyancha_komediya&oldid=512741" dan olindi