Issiqlik oltin odam

Oltin odam (qozoqcha: Есік Алтын адамы) — 1969—1970-yillarda Olmaota shahridan^[1] 53,5 kilometr uzoqlikda, Issiq daryosi boʻyida balandligi 6 metr, diametri 60 metrga yetgan Issiq qoʻrgʻonini qazish natijasida topilgan arxeologik topilmaning shartli nomi^[2]. Oltin kiyimdagi sak jangchisining qoldiqlarini ifodalaydi^[3].

Qabr va topilmalarning tavsifi

1969-yilda arxeolog Kemel Aqishev boshchiligidagi bir guruh sovet olimlari Issiqlik qabristonining noyob arxeologik majmuasini topdilar. Issiq qoʻrgʻoni Issiq togʻ daryosining chap qirgʻogʻida, Issiq shahri yaqinida, Olmaotadan 50 kilometr sharqda joylashgan qabriston majmuasining bir qismidir. Qabriston diametri 30 metrdan 90 metrgacha, balandligi 4 metrdan 15 metrgacha boʻlgan 45 ta yirik shohona qabrlardan iborat. Issiq qoʻrgʻoni qabristonning gʻarbiy yarmida joylashgan edi. Uning diametri 60 metr, balandligi 6 metr. Toʻsiq buzilganidan soʻng, qadimgi gorizont sathidan 1,2 metr chuqurlikda ikkita dafn topildi: markaziy va lateral (janubiy).

Markaz bir necha bor talon-taroj qilingan. Yon qabr buzilmaganligi aniqlangan, dafn etilgan va koʻmilgan ashyolar toʻliq saqlanib qolgan. Dafn xonasi qayta ishlangan archa daraxtidan qurilgan. Shimoliy yarmida dafn etilgan odamning qoldiqlari topilgan. Dafn xonasidan 4000 dan ortiq tilla buyumlar, temir qilich va xanjar, bronza oyna, loy, metall va yogʻoch idishlar topilgan.

Tyan-Shan archasi tanasidan oʻyilgan yon dafn xonasidan bir paytlar kiyim-kechak, poyabzal va bosh kiyimlarga tikilgan oltin choyshabdan yasalgan toʻrt mingdan ortiq bezak buyumlari, shuningdek, tilla uzuklar, haykalchalar, bronza va oltin qurollar, turli idishlar topilgan. Qabrdan 26 ta yozuv belgisi boʻlgan kumush kosa topilgan. Topilma miloddan avvalgi VI—V asrlarga toʻgʻri keladi.

Yon qabrning janubiy va gʻarbiy qismlarida yogʻoch, loy, bronza va kumushdan yasalgan idishlar, shimoliy qismida esa yogʻoch polda boshini gʻarbga qaratib yotgan dafn etilgan odamning qoldiqlari topilgan.

Skelet ustida va ostidan kiyim-kechak, bosh kiyim va poyabzaldan koʻplab oltin bezaklar topilgan. Yaqin atrofda oxiratda foydali boʻlishi mumkin boʻlgan qurollar va turli xil idishlar yotqizilgan. Chap qoʻlning tirsagida uchi tillarang oʻq, bu yerda, lekin tirsagidan yuqorida qamchi bor, uning dastasi spiral tarzda keng tilla tasma bilan oʻralgan, undan balandroqda bronza oyna va qizil boʻyoq solingan xalta joylashgan.

O. I. Ismagʻulovning antropologik taʼrifiga koʻra, Issiqlik qoʻrgʻonida dafn etilgan odam Yetisuv saklariga xos boʻlgan moʻgʻuloid xususiyatlar qorishmasi bilan yevropacha koʻrinishga ega; uning yoshi 16-18 yosh^[4]. Keyinchalik suyak qoldiqlarining yoʻqolishi tufayli tashqi koʻrinishni qayta tiklash yoki xromosoma tahlilini oʻtkazish mumkin emas. Qabrdan topilgan narsalar erkak yoki ayolga tegishli boʻlishi mumkin.

Kostyum va bosh kiyimni qayta tiklash uchun bir nechta variant mavjud.

Taxminlarga koʻra, bu sak-tigrahauda, chunki uning boshida 70 sm balandlikdagi uchli bosh kiyimi bor, oltin plitalar va otlar, leoparlar, tog 'echkilari, qushlar, daraxtlar tasvirlari bilan bezatilgan. Boʻyinda yoʻlbars boshlari koʻrinishidagi uchlari boʻlgan oltin tork bor. Bosh suyagining chap tomonida granulyatsiya va firuza kulonlari bilan bezatilgan tilla sirgʻa topilgan.

Kiyim shakli va dafn qilish usuli „Oltin odam“ning taniqli saklar yetakchisining avlodi yoki qirol oilasi aʼzosi boʻlganligini koʻrsatadi. Baʼzi qozoq tarixchilari dafn etilgan yer uyshunlarga tegishli, degan fikrni ilgari suradilar.

Ehtimol, tantanali yoki rasmiy kiyimda dafn etilgan: yupqa ipak koʻylak, kalta kamzul, tor qizil zamsh shim va poshnasiz baland etik. Rahbarning boshida baland konussimon qalpoqcha – quloq bor edi. Boʻyin qismida uchlari yoʻlbarsning boshi shaklida boʻlgan uch boʻlakli quvurli tork topildi. Yelekning ustiga figurali quyma plitalardan yasalgan ogʻir kamar taqilgan. Marhumning oʻng tomonida, yogʻoch qindagi qilich kamarida ot jangi uchun qilich bor edi; Chap tomonda, elk va ot koʻrinishidagi qoplamali gʻilofda temir xanjar bor. Uning tepasida ikkita grifon boshi koʻrinishi bor; Oltin barg bilan qoplangan. Pichoqqa turli hayvonlar tasvirlangan tilla lavhalar ishlangan. Chap yelkada oltin uchi va oltin bilan bezatilgan qamchi bilan ramziy tayoq qoʻyilgan. Qurol-yarogʻning oʻziga xos xususiyatlari Issiqlik qoʻrgʻonini miloddan avvalgi V—IV yoki IV—III asrlarga tegishli deb hisoblash imkonini beradi^[5].

Oltin odam tarixi

1963-yilda Issiq koʻlidan kuchli sel keldi. Hodisa oqibatida qishloqdagi koʻplab uy-joylar va sanoat binolari, jumladan, mahalliy avtobaza ham suv ostida qolgan. 1968-yilda Issiqlik shahar maqomini oldi, buning natijasida viloyat markazining infratuzilmasini rivojlantirish zaruriyati yuzaga keldi. Boshqa vazifalar qatorida shaharga kiraverishda yangi avtobaza qurish ham bor edi. SSSRning „Tarix, arxeologiya va madaniyat yodgorliklarini muhofaza qilish toʻgʻrisida“gi qonuniga binoan, qurilish uchun yer ajratilgandan soʻng, ushbu hududda tarixiy yodgorliklar mavjudligini vakolatli organ bilan kelishish kerak edi. Shu maqsadda arxeolog Beken Nurmuxanbetov laborant va fotograf (Oleg Medvedev) bilan obyektga bordi. Ushbu qabriston kelajakdagi avtobaza hududida joylashgan edi. Uni oʻrganish boshlandi – 1969-yil davomida qirgʻoq buzildi va 1970-yil bahorida markaziy qabr ochildi, bir necha bor talon-taroj qilingan. Ish nihoyasiga yetgach, B. Nurmuxanbetov oʻz instinktiga ishonib, buldozerchilardan markaziy dafn etilgan joydan yana oʻn metr shimolga „oʻtish“ni soʻradi. Bir necha oʻtgandan soʻng buldozer tigʻi qaroqchilar bezovta qilmagan yogʻoch romga duch keldi. Butun yogʻoch uyni tozalagandan soʻng, yosh arxeolog oʻz hamkasblarini chaqirishga qaror qildi. Shundan soʻng ustoz Kemel Aqishev qazish ishlarini oʻz zimmasiga oldi.

Ayni paytda Beken ogʻa Issiqqoʻrgʻonlari oʻrnida ochiq osmon ostidagi muzey ochgan boʻlib, u yerda saklar qoʻrgʻonlarining asosiy saqlovchisi hisoblanadi.

Qozogʻistonning ramzlari

Issiq moʻri xazinalari, shu jumladan aniq nusxasi, Olmaotidagi Arxeologiya muzeyida namoyish qilingan edi, hozirda Qozogʻiston Respublikasining Ostonadagi Oltin va qimmatbaho metallar davlat muzeyida namoyish qilinmoqda.

„Oltin odam“ qanotli bars ustida Qozogʻistonning milliy ramzlaridan biriga aylandi. Sak jangchisining nusxalari Qozogʻistonning koʻplab shaharlarida oʻrnatilgan, ulardan biri Almatidagi Mustaqillik yodgorligining choʻqqisida joylashgan.

Qozogʻistonda arxeologik qazishmalar natijasida „oltin odam“ deb ataladigan beshta qabr topilgan. Ikkinchi „oltin odam“ Araltobe moʻrididan topilgan, uchinchisi – Shilikti moʻrida Bayqetobedan, toʻrtinchisi – Ostonaning atrofidan, beshinchi „oltin odam“ Taldy Qarqarali tumanidagi qabristondan topilgan.

Galereya

Issiqlik Oltin katafrakti
„Qozogʻiston Respublikasi mustaqilligiga 10 yil“ medali
Nominal qiymati 1000 tenge boʻlgan esdalik oltin tangada „Oltin odam“ tasviri
„Oltin odam“ga bagʻishlangan Qozogʻiston markasi

Yana qarang

Katafraktlar

Manbalar

↑ К. Акишев Курган Иссык. — М., 1978 г.; Ведомственный архив РГП «Ғылым ордасы». — Фонд 11, Опись 1Л, Дело 71, листы 52,58; Там же. — дело 73, листы 41, 46, 59
↑ 43°24′2″N 77°23′52″E / 43.40056°N 77.39778°E / 43.40056; 77.39778
↑ Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.
↑ К. А. Акишев. «Курган Иссык, Искусство саков Казахстана». Искусство, 1978.
↑ К. А. Акишев. Древние и средневековые государства на территории Казахстана. Министерство образования Казахстана, 2013. ISBN 978-601-7312-28-2.

[1] К. Акишев Курган Иссык. — М., 1978 г.; Ведомственный архив РГП «Ғылым ордасы». — Фонд 11, Опись 1Л, Дело 71, листы 52,58; Там же. — дело 73, листы 41, 46, 59

[wikimapia-2] 43°24′2″N 77°23′52″E / 43.40056°N 77.39778°E / 43.40056; 77.39778

[3] Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.

[4] К. А. Акишев. «Курган Иссык, Искусство саков Казахстана». Искусство, 1978.

[5] К. А. Акишев. Древние и средневековые государства на территории Казахстана. Министерство образования Казахстана, 2013. ISBN 978-601-7312-28-2.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]