Islom kutubxonalari
Islom kutubxonalari — bu islom va islom tarixi bilan bogʻliq kutubxonalar. Islom uchun muhim atama shundaki, Qurʼonning birinchi soʻzi Iqrodir. Bu atama oddiygina oʻqi degan maʼnoni bildiradi, chunki musulmonlar Muhammadning taʼsiri orqali har doim umrlarini ilm izlashga bagʻishlashga undaladi[1]. Qurʼon oʻz matnida tushunchalar va qadriyatlarni unga ergashuvchilarga taʼkidlash uchun takrorlash usulidan foydalanadi. Bu nafaqat matnni yod olishga yordam beradi, balki undagi qadriyatlarning ahamiyatini ham qayta-qayta eslatadi. Masalan, 'bilim' maʼnosini anglatuvchi Ilm soʻzi 750 marta takrorlangan[1].
Islom kutubxonalarining dastlabki oʻn yilliklari
Masjidlar koʻplab intellektual izlanishlarning markaziga aylangan, taʼlimiy, siyosiy va diniy faoliyatlar uchun markaz boʻlgan[2]. Masjidlarda turli ilmiy yoʻnalishlarga mansub ulamolari va zotlar tomonidan yozilgan, oʻrganilgan va izohlangan din, falsafa va fan haqidagi kitoblar ham saqlangan. Natijada koʻplab asarlar baʼzi hollarda yolgʻiz bitta olim tomonidan ham yozilgan. Masalan, Ibn Hazm taxminan 400 jild, jami 80 000 sahifa yozgan[1]. Bu esa kutubxonalar musulmonlar uchun „asosiy taʼlim markazlari“ga aylanishiga olib keldi, bunda tabiiy falsafa, fan va matematika kabi fanlar alohida taʼkidlandi[1]. Asarlarning koʻpayishi olimlar va boy kishilarning uylarida ham kutubxonalar tashkil etilishiga sabab boʻldi.
Abbosiylar sulolasi
Abbosiylar xalifaligidan xalifa Horun ar-Rashid oʻz hukmronligi davrida ilk kutubxonalardan birini tashkil qilgan[3]. Abbosiylar sulolasi milodiy 750-yilda Umaviylar sulolasidan soʻng xalifalikni oʻz qoʻliga oldi va musulmonlarning ilmiy hamda falsafiy tadqiqotlarining rivojlanishida muhim rol oʻynadi[3]. Xalifa Horun ar-Rashid klassik yunon asarlarini arabchaga tarjima qildirgan, ularning taʼsiri keyinchalik Yevropada Uygʻonish davriga olib kelgan[3].
Bayt ul-Hikmat, yaʼni Donishmandlar uyi, Bagʻdodda xalifa Horun ar-Rashid (786–809-yillar) tomonidan Islom oltin davrida qurilgan boʻlib, olimlar uchun uchrashuv joyi sifatida ishlatilgan[1]. Bu kutubxonada geografiya, astronomiya va matematika kabi fanlar boʻyicha yangi yutuqlar qoʻlga kiritilgan[4]. Bu davrning yirik olimlari qatoriga Ibn Miskavayh, tarjimonlar Ibn Navbaxt va Humoyun ibn Isʼhoq kiradi; ularning vazifalariga kutubxonalarni tashkil etish va boshqarish ham kirgan[2]. Vaqt oʻtishi bilan Donishmandlar uyi eng yirik kitob xazinalaridan biriga aylandi va „matematika, astronomiya, tibbiyot, alkimyo, kimyo, zoologiya, geografiya va kartografiya kabi turli sohalar boʻyicha yetakchi markaz“ga aylandi[5]. Xalifa al-Maʼmun keyinchalik boshqa markazlarni, shuningdek, 839-yilda rasadxona qurdirib, olimlar uchun tadqiqot imkoniyatlarini kengaytirdi; bu xitoyliklar tomonidan kashf etilgan qogʻozning ishlab chiqilishiga ham taʼsir koʻrsatdi[5]. Donishmandlar uyining rivojlanishi va kengayishi, shuningdek, yangidan ixtiro qilingan qogʻoz materiali tufayli Qohira va Halab kabi yirik musulmon shaharlarida ham shunga oʻxshash kutubxonalar tashkil etildi[1]. Qogʻoz fabrikalari qurildi va ommaviy kutubxonalar, jumladan vaqtinchalikka berib turiladigan (ijara) kutubxonalar taʼsis etildi[1]. Nihoyat, 10-asrga kelib aksariyat islom muassasalarida talabalar va kitobxonlar foydalanadigan kutubxonalar mavjud edi.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Ashraf Wani, Zahid; Maqbool, Tabasum (April 2012). "The Islamic Era and Its Importance to Knowledge and the Development of Libraries (e-journal)". Library Philosophy and Practice. https://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/718/.
- ↑ 2,0 2,1 Syafil, Muhammad Syafil; Rusydiana, Aam Slamet; Purwoko, Dwi; Khatimah, Husnul; Puspita, Amelia Tri (October 10, 2021). "Islamic Library: History, Classification, and Waqf Role". Library Philosophy and Practice (E-journal).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Khan, Syed Muhammad „Abbasid Dynasty“. World History.com.
- ↑ American Museum of Natural History „House of Wisdom“. American Museum of Natural History.
- ↑ 5,0 5,1 Johnson, Todd M. „Baghdad's House of Wisdom“. Gordon Conwell Theological Seminary (2021-yil 13-yanvar).