Isfahon qamali (1387)

== Isfahon qamali ==

Isfahon qamali (1387-yil) — Amir Temur tomonidan Eron hududidagi muhim shahar Isfahonni egallash jarayonida amalga oshirilgan harbiy yurishlardan biri hisoblanadi. Ushbu voqea Temurning Fors va Iroq hududlarini zabt etish siyosatining muhim bosqichi boʻlib, oʻzining keskin oqibatlari bilan tarixda mashhurdir.

Tarixiy jarayon

XIV asrning ikkinchi yarmida Amir Temur Movarounnahrdan tashqariga chiqib, Eron va Iroq hududlarini oʻz tasarrufiga olish orqali bu hududlardagi parokandalik vaboshbodoqchilikka barham berishni maqsad qilgan. Bu davrda Isfahon shahri Muzaffariylar sulolasi taʼsirida boʻlib, siyosiy jihatdan muhim markaz hisoblangan.

Zayn al-Obidin (manbalarda Zaynobiddin shaklida ham uchraydi) Temurga toʻliq itoat koʻrsatmaganligi sababli ham, Temur Forsga yurishini boshlaydi. 1387-yilda Temur qoʻshinlari Forsga kirib keladi va Isfahon tomon yoʻl oladi.

Qamal jarayoni

Temur qoʻshini Isfahon yaqiniga kelib joylashadi va shaharga taslim boʻlish talabi qoʻyiladi. Dastlab shahar zodagonlari(sodot va ashrof vakillari) Temur huzuriga kelib, itoat bildiradilar va soliqlarni va mol-mulkni yigʻish boshlanadi.

Maʼmuriy choralar

Isfahon egallangach, Temur shaharda tartib oʻrnatish uchun darvozalar ustidan qatʼiy nazorat oʻrnatiladi, har bir mahallaga mas’ullar tayinlanadi, soliq va oʻlpon tizimi yoʻlga qoʻyiladi va shaharda zodagonlar orqali boshqaruv amalga oshiriladi.

Bu choralar qisqa muddatda tartib oʻrnatishga xizmat qilgan boʻlsa-da, aholi orasida norozilikni kuchaytiradi.

Qoʻzgoʻlon

Qisqa vaqt ichida Isfahon aholisi Temur tomonidan tayinlangan amaldorlarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtaradi. Qoʻzgʻolon mahalliy yetakchilar boshchiligida amalga oshiriladi, Temur qoʻshinining ayrim vakillari oʻldiriladi, shahar ichida tartibsizliklar yuzaga keladi.

Qoʻzgʻolondan xabar topgan Amir Temur keskin choralar koʻradi. U qoʻshinlariga shaharni qayta egallash, qoʻzgʻalon ishtirokchilarini jazolash va tartibni kuch bilan tiklash buyrugʻini beradi. Natijada qoʻshin qisqa vaqt ichida Isfahonni yana nazoratga oladi. Qoʻzgʻolon natijasida minglab aholi vakillari qatl etiladi va shahar katta talafot koʻradi.

Isfahon egallanishida Saroymulkxonimning ishtiroki

Oʻta ziyrak, dono, tadbirkor, oqila Saroymulkxonim oʻz maslahatlari bilan davlat boshqaruvida ham ishtirok etgan, Amir Temur Saroymulk-xonimning dono maslahatlariga ehtiyoj sezgan.

Sohibqiron Eronga qarshi yurish boshlaganda Isfahon qamali choʻzilib, qoʻshin oziqa bilan taʼminlashga mablagʻ yetishmay qoladi. Amir Temur Samarqandga chopar joʻnatadi. Maktub qisqa boʻlib, „Qoʻshinning zaxirasi tugadi, zar yuboring“, deyilgandi. Bunga javoban Saroymulkxonim maktubning orqa tomoniga „Ulugʻ amir, zaringiz tugagan boʻlsa, siyosatingiz ham tugadimi?“ deb yozadi va choparga tutqazadi.

Amir Temur maktubni olgach, Saroymulkxonimning kinoyali soʻzlarini oʻylab-oʻylab, bir qarorga keladi: lashkargohda soʻyib yeyilgan qoʻy, qora mol, ot, tuya suyaklarini oʻsha kuniyoq yigʻdirib, katta-kichik turli hajmlarda qizdirib, qizdirilgan poʻlatdan muhr bostirib, muvaqqat pul oʻrnida muomalaga kiritishga farmon beradi.

Natijada qoʻshin qishloq va shaharlarda suyak pullarga oziq-ovqat sotib olinadi. Qamal tugagandan soʻng suyak pullar tangalarga almashtirib beriladi.

Manbalar

Birlamchi manbalar

• Yazdiy, Sharafuddin Ali. Zafarnoma. (XV asr).
• Shomiy, Nizomiddin. Zafarnoma. (XV asr).
• Ibn Arabshoh. Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur. (XV asr).
• „8-sinf Oʻzbekiston tarixi“ darsligi.

Zamonaviy tadqiqotlar

• Manz, Beatrice Forbes. The Rise and Rule of Tamerlane. Cambridge University Press, 1989.
• Marozzi, Justin. Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World. HarperCollins, 2004.
• „Amir Temur jahon tarixida“. Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashri.

Internet manbalari

• „Timur“. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Timur
• „Amir Temur“. Oʻzbekcha Vikipediya. https://uz.wikipedia.org/wiki/Amir_Temur