Iqtisodiy ragʻbatlantirish
Iqtisodiyotda rag‘batlantirish — bu iqtisodiyotni faollashtirish maqsadida pul-kredit siyosati yoki fiskal siyosatdan (yoki umumiy holda barqarorlashtirish siyosatidan) foydalanishga qaratilgan choralarni anglatadi. Shu bilan birga, rag‘batlantirish atamasi foiz stavkalarini pasaytirish hamda miqdoriy yumshatish(miqdorini kamaytirish) kabi pul-kredit siyosati vositalarini ham o‘z ichiga oladi.
Tushuncha
Inqiroz davrida ishlab chiqarish va bandlik darajasi talab yetishmasligi sababli iqtisodiyotning mavjud imkoniyatlaridan ancha past bo‘ladi. Shu sababli talabni oshirish iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, va bu jarayonda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlar nisbatan kichik bo‘ladi deb hisoblanadi.
Fiskal rag‘batlantirish — bu davlat tomonidan xarajatlarni yoki transfer to‘lovlarini oshirish, yoxud soliqlarni kamaytirish orqali amalga oshiriladi. Bu esa davlat qarzining o‘sishiga olib kelishi mumkin. Keynschilik iqtisodiyoti tarafdorlari fikricha, bunday choralar ko'paytuvchi (iqtisodiyot) orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlab, iqtisodiyotdagi talab yetishmovchiligini qisman yoki to‘liq bartaraf etadi.
Pul-kredit rag‘batlantirish esa foiz stavkalarini pasaytirish, miqdoriy yumshatish(summani kamaytirish) siyosatini qo‘llash yoki pul va kredit hajmini oshirishning boshqa usullari orqali amalga oshiriladi.
Iqtisodchilar qarashlari
Milton Friedman fikricha, Buyuk Depressiya davrida iqtisodiy inqirozning yuzaga kelishining asosiy sababi — Federal zaxira tizimi pul massasining keskin kamayishiga qarshi yetarli choralar ko‘rmaganidadir.
Bunga qarama-qarshi ravishda, Ben Bernanke muammo pul yetishmasligida emas, balki kredit yetishmasligida bo‘lganini ta’kidlagan. Shu sababli, Buyuk depressiya davrida uning rahbarligi ostidagi Federal zaxira tizimi iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash uchun nafaqat likvidlik, balki kredit berishni ham kengaytirgan.
Jeffrey M. Lacker esa bu yondashuvni tanqid qilib, bunday siyosat ortiqcha xavf olishni rag‘batlantirishi va moliyaviy beqarorlikka olib kelishi mumkinligini ta’kidlagan.
Shuningdek, ba’zi iqtisodchilar fiskal rag‘batlantirish inflyatsiyani oshiradi, deb hisoblaydi. Shu sababli markaziy banklar bunga qarshi choralar ko‘rishi kerakligi aytiladi va natijada faqat pul-kredit rag‘batlantirish samarali bo‘lishi mumkin degan fikr ilgari suriladi.
Biroq, bunga qarshi dalillar ham mavjud:
agar ishlab chiqarish bo‘shlig‘i katta bo‘lsa, inflyatsiya xavfi past bo‘ladi; tanazzul davrida inflyatsiya juda past bo‘ladi va markaziy banklar fiskal rag‘batlantirishsiz zarur darajaga erisha olmaydi.
Pul-kredit rag‘batlantirish odatda nisbatan “betaraf” hisoblanadi, chunki foiz stavkalarining pasayishi investitsiyalarni rag‘batlantiradi. Fiskal rag‘batlantirish esa hukumat qarorlariga bog‘liq bo‘lib, jamoat tanlovi nazariyasi nuqtai nazaridan populizm yoki korrupsiya xavfini keltirib chiqarishi mumkin.
Shu bilan birga, hukumat tomonidan amalga oshirilgan investitsiyalar (masalan, yo‘l yoki temir yo‘l qurilishi) kengroq ijtimoiy foyda — tashqi ta'sirlarni ham keltirib chiqaradi.
Umuman olganda:
Keynschilik iqtisodiyoti tarafdorlari rag‘batlantirishni qo‘llab-quvvatlaydi Avstriya iqtisodiy maktabi va ratsional kutishlar tarafdorlari esa bunga ko‘pincha qarshi chiqadi
Muhim misollar
Quyida iqtisodiy rag‘batlantirishga oid ayrim muhim amaliy misollar keltirilgan:
1977-yilgi Iqtisodiy rag‘batlantirish to‘g‘risidagi qonun — Jimmy Carter tomonidan imzolangan qonun 2008-yilgi Iqtisodiy rag‘batlantirish to‘g‘risidagi qonun — George W. Bush davrida joriy etilgan qonun 2009-yilgi Amerika Tiklanish va Qayta Investitsiya to‘g‘risidagi qonun — Barack Obama tomonidan imzolangan COVID-19 pandemiyasi davrida CARES to‘g‘risidagi qonun — Donald Trump tomonidan tasdiqlangan 2021-yilgi Amerika Qutqaruv Rejasi — Joe Biden tomonidan imzolangan
Shuningdek, boshqa davlatlarda ham rag‘batlantirish dasturlari amalga oshirilgan, jumladan:
Xitoyda yirik iqtisodiy paket Keniya va Tailanddagi davlat dasturlari Buyuk Britaniyada Gordon Brown hukumati tomonidan amalga oshirilgan choralar
Xulosa
Rag‘batlantirish siyosati:
iqtisodiy pasayish davrida talabni oshirishga xizmat qiladi fiskal va pul-kredit vositalari orqali amalga oshiriladi turli iqtisodiy maktablar tomonidan turlicha baholanadi