Iqtisodiy muammolar

Iqtisodiy tizimlar ijtimoiy tizimning bir turi sifatida uchta asosiy iqtisodiy muammoni hal etishi zarur:

• Qanday turdagi va miqdordagi tovarlar ishlab chiqariladi? …"muqobil tovar va xizmatlardan qancha va qaysi biri ishlab chiqariladi?"

• Tovarlar qanday ishlab chiqariladi? …"kim tomonidan va qanday resurslar bilan va qanday texnologik usulda…?"

• Tovar yoki xizmatlar kim uchun ishlab chiqariladi? Kim foyda koʻradi? …"jami milliy mahsulot turli shaxslar va oilalar oʻrtasida qanday taqsimlanishi kerak?"

Iqtisodiy tizimlar ushbu muammolarni bir necha usullar orqali hal etishga intiladi: „…an’ana va odatlar asosida; buyruq va markazlashgan boshqaruv orqali (rejalashtirilgan iqtisodiyotlarda)“ hamda aralash iqtisodiyotlarda "…bozor signallari va davlat koʻrsatmalari yordamida tovarlar va resurslarni taqsimlash orqali. " Soʻnggi holat turlicha talqin qilinadi, yaʼni u bozor iqtisodiyoti elementlari bilan rejalashtirilgan iqtisodiyot elementlarining uygʻunlashuvi, erkin bozorlar bilan davlat aralashuvi, yoki xususiy tadbirkorlik bilan davlat sektori birlashgan iqtisodiy tizim sifatida izohlanadi.

Paul Samuelson oʻzining Economics asarida, u asosiy iqtisodiy fikr yoʻnalishining „kanonik darsligi“ sifatida qaralib, shunday yozadi: „narx mexanizmi, yaʼni raqobatli bozorlarda talab va taklif orqali ishlovchi tizim, xususiy tadbirkorlikka asoslangan aralash iqtisodiyotda uchta asosiy muammoni (bir vaqtning oʻzida) hal etadi…“

John Maynard Keynes oʻzining Essays in Persuasion asarida taʼkidlaganidek, ushbu muammolarning yechimi nihoyatda muhimdir: „…iqtisodiy muammo, yaʼni tirikchilik uchun kurash, hozirgacha doimo insoniyatning eng asosiy va eng dolzarb muammosi boʻlib kelgan — nafaqat insoniyat uchun, balki hayotning eng ibtidoiy shakllaridan boshlab butun biologik olam uchun ham.“

Muammoning tarkibiy qismlari

Iqtisodiy muammo uchta asosiy qismga boʻlinadi, ularni yaxshiroq tushunish uchun quyida keltiriladi.

Resurslarni taqsimlash muammosi

Resurslarni taqsimlash muammosi resurslarning cheklanganligi tufayli yuzaga keladi va u qaysi ehtiyojlar qondirilishi, qaysilari esa qondirilmasdan qolishi kerakligi haqidagi savolni anglatadi. Boshqacha aytganda, nima ishlab chiqarish va qancha miqdorda ishlab chiqarish kerakligi masalasidir. Biror tovarni koʻproq ishlab chiqarish uning ishlab chiqarilishi uchun koʻproq resurs talab qiladi, biroq resurslar cheklangan. Shu ikki holat birgalikda shuni anglatadiki, agar jamiyat biror tovar ishlab chiqarishni oshirishni tanlasa, u boshqa tovarlar ishlab chiqarishidan maʼlum resurslarni olib qoʻyishga majbur boʻladi.

Taqsimlash muammosi, shuningdek, kapital tovarlar yoki isteʼmol tovarlarini ishlab chiqarish tanlovi bilan ham bogʻliq. Agar jamiyat kapital tovarlarni ishlab chiqarishga qaror qilsa, resurslar isteʼmol tovarlari ishlab chiqarishidan chetlashtiriladi. Biroq uzoq muddatda kapital tovarlarga yoʻnaltirilgan investitsiyalar isteʼmol tovarlari ishlab chiqarish hajmini oshiradi. Shuning uchun ham kapital va isteʼmol tovarlari ikkalasi ham muhim hisoblanadi; asosiy masala ular oʻrtasidagi optimal nisbatni aniqlashdir.

Resurslar cheklangan boʻlgani uchun ulardan imkon qadar samarali foydalanish juda muhimdir. Shuning uchun milliy mahsulot ishlab chiqarish va taqsimlash qanchalik samarali ekanligini aniqlash zarur. Ishlab chiqarish faqat shunda samarali boʻladiki, resurslar shunday taqsimlanadiki, ularni qayta taqsimlash hech bir mahsulotni koʻpaytirmasdan boshqa mahsulot hajmini kamaytirishga olib kelmaydi. Boshqacha aytganda, samarali taqsimot shuni anglatadiki, qayta taqsimlash hech kimni foydaga chiqarib, boshqasini zarar koʻrmasdan yaxshiroq holatga olib kela olmaydi (Pareto samaradorligi).

Ishlab chiqarish va taqsimlashdagi samarasizliklar barcha iqtisodiy tizimlarda uchraydi. Bu samarasizliklar bartaraf etilsa, aholi farovonligini oshirish mumkin boʻladi. Biroq ularni yoʻqotish uchun maʼlum xarajat talab etiladi. Agar bu xarajat samarasizlikni bartaraf etishdan olinadigan foydadan yuqori boʻlsa, u holda ularni yoʻqotish maqsadga muvofiq emas hisoblanadi.

Resurslarning toʻliq bandligi muammosi

Resurslarning toʻliq bandligi muammosi mavjud resurslar cheklanganligi nuqtai nazaridan ularning barchasi toʻliq va samarali ishlatilayaptimi degan savol bilan bogʻliq. Jamiyat mavjud kam resurslardan eng yuqori darajada foyda olish uchun ularni eng maqbul tarzda ishlatishi, yaʼni ularni isrof qilmasligi yoki samarasiz ishlatmasligi lozim.

Resurslardan foydalanishning ikki asosiy turi mavjud:

• mehnat talab qiluvchi (labor-intensiv)
• kapital talab qiluvchi (capital-intensiv)

Biroq kapitalistik iqtisodiyotlarda mavjud resurslar har doim ham toʻliq foydalanilmaydi. Iqtisodiy inqiroz yoki tushkunlik davrlarida koʻplab odamlar ishlashni xohlasa ham, ish topa olmaydi. Bu esa kapitalistik tizimda resurslar, ayniqsa mehnat resurslarining toʻliq band boʻlmasligini anglatadi.

Iqtisodiy oʻsish muammosi

Agar ishlab chiqarish quvvati oshsa, iqtisodiyot tobora koʻproq tovarlar ishlab chiqarishi mumkin boʻladi va bu aholi turmush darajasining yaxshilanishiga olib keladi. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish quvvatining ortishi iqtisodiy o‘sish deb ataladi. Iqtisodiy oʻsishga turli omillar taʼsir koʻrsatadi.

Iqtisodiy oʻsish muammolari bir qator oʻsish modellari orqali oʻrganilgan boʻlib, ularga Harrod–Domar modeli, Solow va Swan tomonidan ishlab chiqilgan neoklassik oʻsish modellari, shuningdek Kaldor va Joan Robinsonning Kembrij oʻsish modellari kiradi.