Insof
Insof (arabcha adolat, odillik, begʻarazlik) — adolat va vijdon bilan ish tutish tuygʻusi, ishda, kishilarga munosabatda halollik, toʻgʻrilik[1].
Etimologiyasi
Bu arabcha soʻz boʻlib, 'insaf(un) shakliga ega; oʻzbek tiliga kasrali hamzani „i“ tovushiga, „sad“ undoshini „s“ undoshiga, choʻziq „a“ unlisini „o“ unlisiga almashtirib qabul qilingan; asli "ikki teng boʻlakka boʻldi" maʼnosini anglatuvchi „nasafa“ feʼlining "vijdon bilan, adolat bilan ish tutdi" maʼnosini anglatuvchi shaklidan hosil qilingan masdar boʻlib, „vijdon bilan, adolat bilan ish tutish“ maʼnosini anglatadi. Bu soʻzdan oʻzbek tilida insofli, insofsiz sifatlari, insofsizlik mavhum oti yasalgan[2].
Qoʻllanilishi
Insof oʻzbek milliy mentaliteti bilan bogʻliq tushunchalardan biri boʻlib, haddan oshmaslik, chegaradan chiqmaslik, insoniylikni yoʻqotmaslik maʼnolarida ham qoʻllanadi. Oʻzbek adabiyotining yirik namoyandasi Oʻtkir Hoshimov insof tushunchasi haqida fikr yuritib, shunday yozadi:
"Xalqimizning ajoyib udumlari bor. Chaqaloqning tanglayini koʻtarayotganda „umring uzoq boʻlsin, insofli-tavfiqli boʻl“, deb duo qiladi. Biron muammoni hal qilayotganda „insof sari baraka“, deydi. Birovning noinsofligidan ranjisa, „insof qiling-da, birodar“, deydi. Xullas, insof degan tushuncha bilan bogʻliq gaplar koʻp. Oʻylab qarasam, bu soʻzning boshqa tillardagi tarjimasini topish anchayin mushkul ekan. Masalan, rus tili dunyodagi eng boy tillardan biri. Unda „chestnostʼ“, „poryadochnostʼ“, „velikodushie“, „dolg“, „sovestʼ“ singari teran maʼno tashuvchi soʻzlar koʻp. Biroq menimcha, ular „insof“ degan soʻz maʼnosini toʻliq anglatmaydi"[3].
Mazkur soʻz bir qator maqollar tarkibida ham uchraydi. „Insof sari baraka“, „Insofi yoʻqning iymoni yoʻq“, „Insofli oshini yer, insofsiz boshini“, „Noinsofni tuz konda koʻr“, „Noinsofga erk bersang, elni talar“ kabi maqollar shular jumlasidandir[4].
Insof soʻzi milliy realiyalar sirasiga kiradi.
Manbalar
Havolalar
| Vikiiqtibosda Insofga tegishli iqtiboslar mavjud. |
Bu maqola birorta turkumga qoʻshilmagan. Iltimos, maqolaga aloqador turkumlar qoʻshib yordam qiling. (Aprel 2024) |