Kontent qismiga oʻtish

Ingichka minorali madrasa

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya


Ingichka minorali madrasa

Ingichka minorali madrasa (turkcha: İnce Minareli Medrese) — Turkiyaning Konya shahrida joylashgan XIII asrga oid madrasa, hozirda Tosh va yogʻoch buyumlar muzeyi (Taş ve Ahşap Eserler Müzesi) joylashgan. Serhasham bezatilgan kirish qismi, gumbaz bilan qoplangan hovlisi, naqshinkor gʻishtlardan qurilgan va 1901-yilda qisman vayron boʻlgan minorasi hamda Onadoʻli saljuqiylari meʼmorchiligining namunalaridan biri sifatida mashhur.

Tarixi

Ingichka minorali madrasa 1265-yilda Saljuqiylar vaziri Sahib ota Faxriddin Alining buyrugʼiga binoan bunyod etilgan. Konya shahri moʻgʻullar hukmronligidan qaytarib olinganidan keyingi oʻn yilliklarda Sohib ota shaharda meʼmorchilik rivojiga katta hissa qoʻshgan ikki yirik homiydan biri edi. Sohib ota 1285-yilda vafot etganidan soʻng Konyadagi oʼziga tegishli masjid majmuasiga dafn etilgan[1].

Meʼmorchilik

Majmua tuzilishi

Ingichka minorali madrasa Konyadagi Saljuqiylar hukmronligi davrida hokimiyat markaziga boʼlgan hududga joyda, qal’a joylashgan tepalik etagida bunyod etilgan[2]. Madrasa majmuasining oʻlchami taxminan 23,60 × 20,30 metrni tashkil etadi[3]. Toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi majmuaning markazida gumbaz bilan yopilgan hovli joylashgan. Uning shimoliy, janubiy va gʻarbiy tomonlari madrasa xonalari bilan oʻralgan. Talabalar uchun ajratilgan hujralar markaziy gumbaz bilan qoplangan hovlining shimoliy va janubiy tomonlarda, dars xonalari esa gʻarbiy tomonda joylashgan[3]. Hovlining sharqiy tomonida bir gumbazli masjid, janubi-sharqiy burchagida esa ikki balkonli minora ({{lang|tr|şerefe) mavjud[3]. Hovlining kirish eshigi ro‘parasida bitta ayvon joylashgan. Hovli bochka shaklidagi gumbazlar bilan qoplangan yo‘laklar, shuningdek, to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadrat shaklidagi xonalardan iborat. Bunday me’moriy uslub keyinchalik Onadoʼli saljuqiylari me’morchiligida keng tarqalgan[4].

Oʻrta asrlar islom meʼmorchiligiga xos boʻlgan masjidning madrasa majmuasi tarkibiga kiritilishi majmuaning diniy ibodat maskani va taʼlim muassasasi sifatidagi koʻp qirrali vazifalarini aks ettiradi[5]. Majmuaning tashqi fasadi yoʻnilgan toshlardan ishlangan, tashqi yon tomon devorlarida esa tartibsiz shakldagi toshlar va xarsanglardan foydalanilgan. Binoning ichki qismida gʻishtlardan ham konstruktiv, ham bezak berish maqsadida foydalanilgan[6]. Gʻishtdan bezak yaratish saljuqiylar meʼmorchiligida keng tarqalgan boʻlib, bu anʼana Onadoʼli hududidagi qadimiy gʻishtin meʼmorchilik bilan bogʻliq boʼlgan[7].

Portal va fasad

Binoning peshtoqi butun fasad boʻylab yuqoriga choʻzilgan, nafis oʻymakor naqshlar bilan bezatilgan tosh qoplamalar bilan ziynatlangan. Oʻsha davrdagi boshqa saljuqiylar inshootlarida kirish eshigi ustiga muqarnasli ravoqlar ishlangan boʻlsa, Ingichka minorali madrasa peshtoqida ularning oʻrniga yirik hajmli, yozuvlar bitilgan tosh lavhalardan foydalanilgan[8]. Peshtoqning yuqori qismida, eshik tepasida suls xatida bitilgan Qurʼonning 36 va 110-suralarini koʼrish mumkin[9][7]. Peshtoq yuzasi tugun, novda va barg shaklidagi geometrik hamda oʻsimlik shaklidagi naqshlar bilan bezatilgan. Uning bezaklari nafaqat tosh oʻymakorligi va xattotlik sanʼatini namoyon etadi, balki binoning ichki qismlari qanday joylashganini tashqi tomondan anglashga ham imkon bermaydi[4]. Peshtoqning ikki yonidagi dumaloq naqshlar ichida inshoot meʼmor Kölük ibn Abdullohning nomi tilga olingan. U, shuningdek, Sivas shahridagi Gök madrasasi hamda Konyadagi Sohib ota majmuasini ham loyihalagan. Meʼmor Sohib ota Faxriddin Alining topshirigʼi bilan qurilgan boshqa binolalarni loyihalash ishlarida ham ishtirok etgan boʼlishi mumkin[10].

Gumbaz

Hovlining markazida markaziy reja asosida qurilgan, usti yopiq gumbaz joylashgan. Markaziy reja kech saljuqiy meʼmorchiligida keng tarqalgan boʻlsa-da, İnce Minareli Medrese avvalgi markaziy hovlilardan usti yopiq gumbazli makon qoʻshilgani bilan farq qiladi. Katta markaziy gumbaz Saljuqiylardan avvalgi Anatoliya meʼmorchiligini, xususan, ilk masjid rejalarini hamda Anatoliyaga xos vizantiyacha cherkov uslubini eslatadi[5].

Gumbazning oʻzi fonar (lantern) orqali yorugʻlik oladi va u yopiq hovli makonini yoritadi[7]. U ochiq gʻisht oʻymakorligidan ishlangan toʻrtta uchburchak yelpigʻichsimon pendentivlarga tayanadi[11]. Gumbazning yon xonalari umuman bezatilmagan boʻlib, bu markaziy makonning taʼsirchan estetik xususiyatlarini kuchaytiradi[8]. Gumbaz ichki qismi geometrik naqshlarda navbatma-navbat turkuaz va qora koshinlar bilan qoplangan boʻlib, unda kufiy yozuvida bitik mavjud[8].

1884-yilda Konya qal’asidan koʻringan İnce Minareli Medrese manzarasi (dastlab 1901-yilda nashr etilgan foto toʻplamdan olingan tasvir)[12].

Minora

İnce Minareli Medrese nomi inshootning dastlab nihoyatda baland, bir vaqtlar ikki balkonli boʻlgan minorasiga ishora qiladi. Biroq 1901-yilda minora chaqmoq urishi oqibatida qisman vayron boʻlgan[7]. Chaqmoq zarbasi minoraning majmuadagi masjid ustiga qulashiga sabab boʻlib, uning gumbazini vayron qilgan va keyinchalik beton hamda shishadan foydalangan holda taʼmirlash ishlariga olib kelgan[8]. Minora gumbaz darvozasi yaqinida joylashgan. Minorning poydevori kvadrat shaklda boʻlib, gʻishtdan qurilgan[13]. Yuqoriga koʻtarilgan sari kvadrat shakl silindrsimon koʻrinishga oʻtadi. Sirlangan gʻishtlar silindrsimon geometrik naqshda, bir-biridan biroz masofada strategik joylashtirilgan boʻlib, erkin osilib turgan materiallar illyuziyasini hosil qiladi[7]. Bundan tashqari, yashil koshinlar hamda geometrik motivlar minoraning tashqi qismini bezab, saljuqiy meʼmorchiligi va bezak sanʼatining oʻziga xos uslubini yaratadi[7]. Saljuqiy binolarini sirlangan gʻisht bilan qoplash va bezakli uslubda ziynatlash odatiy amaliyot boʻlgan[7].

Galereya

  • Ingichka minorali madrasaning eski tarixiy surati
    Ingichka minorali madrasaning eski tarixiy surati
  • Madrasa muzeyi, tashqi ko‘rinishi
    Madrasa muzeyi, tashqi ko‘rinishi
  • Madrasa muzeyi, tashqi ko‘rinishi
    Madrasa muzeyi, tashqi ko‘rinishi
  • Fasad
    Fasad
  • Kirish qismining naqshlar bilan nafis bezatilgan, toshdan ishlangan fasadi
    Kirish qismining naqshlar bilan nafis bezatilgan, toshdan ishlangan fasadi
  • Madrasa minorasining dastlab qanday balandlikda bo‘lganini ko‘rsatuvchi maketi
    Madrasa minorasining dastlab qanday balandlikda bo‘lganini ko‘rsatuvchi maketi
  • Madrasa muzeyi, ichki xonasi
    Madrasa muzeyi, ichki xonasi
  • Madrasa muzeyi, Onadoʻli saljuqiylariga xos ikki boshli burgut tasviri
    Madrasa muzeyi, Onadoʻli saljuqiylariga xos ikki boshli burgut tasviri
  • Madrasa muzeyi, xayoliy mavjudot tasviri tushirilgan bo‘rtma naqsh
    Madrasa muzeyi, xayoliy mavjudot tasviri tushirilgan bo‘rtma naqsh
  • Madrasa muzeyi, Saljuqiylar me’morchiligiga oid me’moriy parcha
    Madrasa muzeyi, Saljuqiylar me’morchiligiga oid me’moriy parcha
  • Madrasa muzeyi, Saljuqiylar me’morchiligiga oid me’moriy parcha
    Madrasa muzeyi, Saljuqiylar me’morchiligiga oid me’moriy parcha
  • Madrasa muzeyi, Saljuqiylarga me’morchiligiga oid qanotli farishta tasviri
    Madrasa muzeyi, Saljuqiylarga me’morchiligiga oid qanotli farishta tasviri
  • Madrasa muzeyi, Beykim masjidi detali
    Madrasa muzeyi, Beykim masjidi detali
  • Madrasa muzeyi, Hasbey Dor ul-Huffoziy eshigi
    Madrasa muzeyi, Hasbey Dor ul-Huffoziy eshigi
  • Madrasa muzeyi, Ulri Sulton masjidi mehrobi
    Madrasa muzeyi, Ulri Sulton masjidi mehrobi
  • Madrasa muzeyi, orqa tomondan ko‘rinishi
    Madrasa muzeyi, orqa tomondan ko‘rinishi

Manbalar

  1. ↑ Blessing 2016, s. 24.
  2. ↑ Blessing 2016, s. 61.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Demiralp, Yekta „Ince Minareli ('Slender Minaret') Madrasa“. Discover Islamic Art. Museum With No Frontiers (2020).
  4. ↑ 4,0 4,1 Blessing 2016, s. 51.
  5. ↑ 5,0 5,1 Hillenbrand, Robert. Islamic architecture: form, function and meaning. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1994 — 211-bet. 
  6. ↑ „TAŞ VE AHŞAP ESERLERİ MÜZESİ (İNCE MİNARE)“ (en). Muze, Government of Turkey. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 „Ince Minare Madrasa“. Muslim Heritage (2005-yil 11-mart). Qaraldi: 2020-yil 9-dekabr.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Blessing 2016, s. 50.
  9. ↑ Schimmel, Annemarie. Islamic Calligraphy, (Brill, 1970), 22.
  10. ↑ "gizlilik Bildirimi — Fikriyat Gazetesi". www.fikriyat.com. Retrieved 2020-11-11.
  11. ↑ Michell, M.. Architecture of the Islamic World. London: Thames and Hudson, 1978 — 244-bet. 
  12. ↑ Robert G. Ousterhout. John Henry Haynes - A Photographer and Archaeologist in the Ottoman Empire, 1881–1900. Cornucopia Books, 2016. ISBN 978-0956594860. 
  13. ↑ „Ince Minareli Medrese | Archnet“. archnet.org. Qaraldi: 2020-yil 9-dekabr.

Adabiyotlar

  • Blessing, Patricia. Mo‘g‘ullar istilosidan keyin Anatoliyani qayta qurish: Rum yerlaridagi islom meʼmorchiligi, 1240–1330. Stanford universiteti, AQSh: Routledge, 2016 — 21–67-bet. 
  • Blessing, Patricia, and Rachel Goshgarian. Architecture and Landscape in Medieval Anatolia, 1100–1500 / Edited By Patricia Blessing And Rachel Goshgarian. Edinburgh University Press, 2018.
  • Demiralp, Yekta. „Ince Minareli ('Slender Minaretʼ) Madrasa“ in Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers, 2020. http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;8;en
  • „gizlilik Bildirimi — Fikriyat Gazetesi“. www.fikriyat.com.
  • Hillenbrand, R. (1994), 'Islamic architecture: form, function and meaningʻ, Edinburgh University Press, Edinburgh.
  • „Ince Minareli Medrese.“ Archnet, archnet.org/sites/2048.
  • (en) Ince Minareli Madrasa. 1 June 2011. http://dome.mit.edu/handle/1721.3/65508. 
  • „Ince Minare Madrasa.“ Muslim Heritage, 3 Dec. 2019, muslimheritage.com/ince-minare-madrasa/.
  • Michell, M. et al. (eds.) (1978), 'Architecture of the Islamic World', Thames and Hudson, London.
  • Özcan, Koray. „The Anatolian Seljuk City An Analysis on Early Turkish Urban Models in Anatolia.“ Central Asiatic Journal 54, no. 2 (2010): 273–90. Accessed October 28, 2020. JSTOR 4192856.
  • Schimmel, Annemarie. Islamic Calligraphy, (Brill, 1970).
  • „TAŞ VE AHŞAP ESERLERİ MÜZESİ (İNCE MİNARE).“ Muze, Government of Turkey, muze.gov.tr/muze-detay?SectionId=KIM01&DistId=MRK.

Havolalar

Vikiomborda „Ingichka minorali madrasa“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ingichka_minorali_madrasa&oldid=1242343" dan olindi