Ibrohim Donishmand
Malik al-Ulamo, Qutb al-Ashiqin Sayyid Ibrohim Donishmand | |
|---|---|
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Vafoti | |
| Dargabariy Shohi qabristoni | |
| Dini | Islom |
| Farzandlari | Muso, Yusuf, Iso, Ishoq, Fotima |
| Mazhab | sunniy |
| Yurisprudensiya | hanafiy |
| Tariqat | Qodiriy |
| Boshqa nomlari | Donishmand |
| Qarindoshlar | Sayyid Muhammad Toyfur (avlodi) |
Sayyid Ibrohim Donishmand (bengalcha: সৈয়দ ইব্রাহীম দানেশমন্দ, forscha: سید ابراهیم دانشمند) XVI asr zamindori va islom olimi boʻlib, Qodiriya soʻfiy tariqatiga mansub edi. Hayoti davomida juda hurmat qilingan Donishmand islomiy va dunyoviy bir qancha fanlar boʻyicha mutaxassis hisoblangan. U Bengalda faoliyat yuritgan va targʻibot olib borgan Qodiriya tariqatining dastlabki namoyandalaridan biri boʻlgan, deb hisoblanadi.
Nasabi
Sayyid oilasida tugʻilgan Donishmandning asl kelib chiqishi borasida turli qarashlar mavjud. Taklif etilgan fikrlardan biriga koʻra, u XVI asrda Bengalga koʻchib kelgan asli Forslardan boʻlgan[1]. Shunday ekan, u oʻz saltanati boshqaruviga koʻmaklashish uchun Bengal sultoni Alouddin Husayn Shoh tomonidan Markaziy Osiyo va Forsdan taklif etilgan koʻplab sayyidlardan biri boʻlishi ham mumkin[2].
Boshqa bir farazga koʻra, tarixchi Achyut Charan Choudhuriy uning soʻfiy lashkarboshi Sayyid Nosiruddinning evarasi boʻlganini va XIII asrdan beri Bengalda faoliyat yuritib kelgan yer egalari sulolasi – Taraf sayyidlariga mansubligini taʼkidlaydi[3].
Hayoti
Sermahsul muallif boʻlgan Sayyid Ibrohim islom ilmlarining koʻp sohalarini egallagan edi, ammo ayniqsa tasavvufga (islomiy irfon) alohida eʼtibor qaratgan. Ilmidagi chuqurligi uchun unga eng koʻp bogʻlanadigan unvon – „Donishmand“ (dono) taxallusi berilgan[1]. Donishmand rahbarligida hind rajput zodagoni Kalidas Gazdaniy islomni qabul qilgan[4]. Gazdaniy Sulaymonxon ismini olib, keyinchalik mashhur Iso Xonning otasi boʻlgan. Iso Xon esa Baro-Bhuyan lashkarlarini boshqarib, Boburiylar davlatiga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan[5].
Sayyid Ibrohim shuningdek, fors va arab tillari boʻyicha ham mashhur olim edi[4]. U ushbu yutuqlari uchun Dehli imperatori tomonidan „malik al-Ulamo“ (olimlar podshosi) unvoni bilan taqdirlangan va „Qutb al-Osheqin“ (Oshiqlar qutbi) faxriy taxallusi bilan ham tanilgan[6][1]. Maʼlum bir vaqtda Donishmandga Bengal sultoni tomonidan Sonargaonda soliqdan ozod yerlar inʼom qilingan va u oʻzining avvalgi Katta Siletdagi Taraf mulklaridan koʻchib kelib shu yerga joylashgan. U yerda u islom targʻiboti bilan shugʻullangan xonqoh barpo etgan. Bu anʼana keyinchalik uning avlodlari va maʼnaviy vorislari tomonidan ham davom ettirilgan[1].
U Sonargaonda, XV asrga oid Fotih Shoh masjidi yonidagi, oʻzi bilan birga qarindoshlari va boshqa islom arboblari dafn etilgan maqbaralar majmuasida koʻmilgan. Bu maskan muqaddas joy hisoblanadi va ziyoratchilar tomonidan tez-tez ziyorat qilinadi[7].
Oilasi
Koʻplab manbalarda aytilishicha, Sayyid Ibrohim Bengal sultonining toʻngʻich qiziga uylangan boʻlib, uning ismi Ravshan Axtar Bonu boʻlgan, degan taxmin mavjud[8]. Biroq bu sultonning aniq shaxsiga doir fikrlar turlicha: taklif etilgan nomlar orasida soʻnggi Ilyosiylar hukmdori Jaloliddin Fotih Shoh, shuningdek, Husayniylar sulolasi vakillari boʻlgan Alouddin Husayn Shoh yoki uning oʻgʻli Gʻiyosiddin Mahmud Shoh ham bor[9][1]. Ushbu nikohdan Sayyid Ibrohimning toʻrt oʻgʻli tugʻilgan: Muso, Iso, Yusuf va Is’hoq[10]. Uning Fotima Bibi ismli qizi (yoki nabirasi) ham boʻlib, u keyinchalik Iso Xonning rafiqasiga aylangan va ehtimol uning oʻgʻli Muso Xonning onasi boʻlgan[11][12].
Uning avlodlari Sonargaonda muhim zamindorlar sifatida qolishgan va ular orasida tarixchi Sayyid Muhammad Toyfur ham bor edi[13].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Khan (2014).
- ↑ Taifoor (1965), s. 333.
- ↑ Choudhury (2000), s. 228.
- ↑ 4,0 4,1 Hussainy Chisti (1999), s. 600.
- ↑ Sarkar, Ray & Chakrabarty (1991), s. 114.
- ↑ Curley & Das (1999), s. 140.
- ↑ Rashid (1997), s. 85.
- ↑ Bhaduri (2001), s. 128.
- ↑ Curley & Das (1999), s. 141.
- ↑ Choudhury (2000), s. 503.
- ↑ Taifoor (1965), s. 94.
- ↑ Karim (1954), s. 129.
- ↑ Huda (2012).
Adabiyotlar
- Bhaduri, Reena (2001), Oʻrta asr Bengalidagi ijtimoiy tuzilma, Bibhasa, ISBN 978-81-87337-11-9
- Choudhury, Achyut Charan (2000) [1910], Srihatter Itibritta: Purbangsho (Bengali), Kolkata: Kotha
- Curley, David L.; Das, Rahul Peter (1999), Oʻrta asr bengal adabiyoti boʻyicha maqolalar, Firma KLM, ISBN 978-81-7102-085-0
- Huda, Shahnaz (2012), „Taifoor, Syed Muhammed“, Banglapedya: Bangladesh milliy ensiklopediyasi, Bangladesh Osiyo jamiyati
- Hussainy Chisti, Syed Hasan Imam (1999), Sharif Uddin Ahmed (muh.), „Siletidagi arab va fors tillari“, Silet: Tarix va meros, Bangladesh Itihas Samiti, ISBN 978-984-31-0478-6
- Karim, Nurul (1954), S. Moinul Haq (muh.), „Sharqiy Pokiston tarixida Iso Xonning roli“, Pokiston Tarix jamiyati jurnali, Pakistan Historical Society
- Khan, Muazzam Hussain (2014), „Ibrohim Donishmand, Sayyid“, Banglapedya: Bangladesh milliy ensiklopediyasi (Second-nashr), Bangladesh Osiyo jamiyati
- Rashid, M. Harunur (1997), Sonargaon–Panam: Bangladeshdagi tarixiy yodgorliklar va obʼyektlar tadqiqi, Bangladesh Osiyo jamiyati, ISBN 978-984-512-344-0
- Sarkar, Jagadish Narayan; Ray, Nisith Ranjan; Chakrabarty, Phanindranath (1991), Hindiston madaniy taraqqiyoti boʻyicha tadqiqotlar: prof. Jagadish Narayan Sarkar sharafiga maqolalar toʻplami, Punthi Pustak, ISBN 9788185094434
- Taifoor, Syed Muhammed (1965), Eski Dakkaga nazar: Sharqiy Bengal va Ossamning qisqacha tarixiy bayoni, S. M. Perwez