Ibn al-Qutiyya

Abu Bakr Muhammad ibn Umar ibn Abdulaziz ibn Ibrohim ibn Iso ibn Muzahim
Tavalludi	10-asr Sevilya, Umaviylar xalifaligining Kordovasi (hozirgi Ispaniya)
Vafoti	6 noyabr 977-yil Kordova, Kordova Umaviylar xalifaligi (hozirgi Ispaniya)
Kasbi	Tarixchi, filolog
Akademik maʼlumot
Akademik faoliyat
Davr	Islom oltin davri
Asosiy sohasi	Tarix, filologiya
Mashhur ish(lar)i	Tarix iftitah al-Andalus (al-Andalus zabt etilishi tarixi)
Mashhur fikrlari	Ispaniyaning islomiy zabt etilishi haqida batafsil bayonlar

Ibn al-Qutiyya (ابن القوطية; 977-yil 6-noyabrda vafot etgan; Muhammad ibn Umar ibn Abdulaziz ibn Ibrohim ibn Iso ibn Muzahim (محمد ابن عمر ابن عبد العزيز ابن إبراهيم ابن عيسى ابن مزاحم; Abu Bakr yoki al-Qurtubiy nomlari bilan ham tanilgan)) — al-andaluslik tarixchi. Xalifa Al-Hakam II ning Umaviylar saroyidagi eng buyuk filologlardan biri hisoblangan. Eng taniqli asari al-Andalusning zabt etilishi tarixidir. Bu Ispaniyaning musulmonlar tomonidan zabt etilishi haqidagi eng qadimgi arabcha musulmon rivoyatlardan biridir.

Hayoti

Ismi „got ayolining oʻgʻli“ degan maʼnoni anglatuvchi Ibn al-Qutiyya Ispaniyadagi birlashgan vestgotlarning soʻnggi qiroli Vittizalardan ekanini nabirasi Sara al-Qutiyya orqali daʼvo qilgan. Sara Damashqqa safar qilib, 10-Umaviy xalifasi Hishom ibn Abdulmalikning arab mijoz-mavlosi Iso ibn Muzahimga turmushga chiqqan. Soʻng Sara va Iso al-Andalusga qaytishgan.

Ibn al-Qutiyya Sevillada tugʻilib oʻsgan. Uning oilasi Qurayshiy qabilasi homiyligida boʻlgan, otasi esa Sevilla va Écijada qozi boʻlib ishlagan. Sevillalik Banu Hajjajlar ham uning oilasiga yaqin qarindosh boʻlib, ular ham vestgot qirollik naslidan kelib chiqqanini daʼvo qilishgan. Ibn al-Qutiyyaning shogirdi al-Faradiy ustozining qisqacha tarjimai holini oʻzining biografik lugʻati uchun yozgan; u 1887-yilda Tunisda topilgan soʻnggi oʻrta asrlarga oid qoʻlyozmada saqlanib qolgan. Al-Faradiy Ibn al-Qutiyya avval Sevillada tahsil olganini, soʻng Kordovada oʻqiganini aytgan, uning tarixlari jiddiy tarix emas, balki hikoyatlar (axbor) ekanini taʼkidlagan. U Said ibn Qahir qoʻlida mashhur basriyalik filolog Al-Mubarradning Al-Kamil (Toʻliq) nomli yirik tarixiy asarini oʻrgangan, yod olgan va rivoyat qilgan. U keksaygan chogʻida Kordovada vafot etgan. Al-Qutiyyaning juda koʻp latifali-rivoyatli tarixi arab solnomalari orasida noodatiy hisoblanadi. Uning qirollik nasabi taʼsiri, ehtimol, arab musulmon fathchilari bilan got zodagonlari oʻrtasidagi, ularni oʻz mulklarida saqlab qolgan shartnomalarni himoya qilishi ortida yotgandir. Al-Qutiyya Roziy kabi tarixchilarning tanqidlariga qarshi chiqib, bu shartnomalar eng kam harbiy xarajat evaziga islomiy gegemoniyani mustahkamlaganini taʼkidlagan. Umaviylarning Kordova amirlari Damashqdagi xalifa uchun beshdan bir ulushni (quinto yoki xums, soliq) ushlab qolgan degan daʼvoni rad etgan. Uning tarixi Gvadalete jangida „Vittiza oʻgʻillari“ning tutgan oʻrni haqidagi rivoyatni qayta hikoya qiladi.

Asarlari

• Tarix iftitah al-Andalus (تاريخ افتتاح الأندلس) — 'al-Andalusning zabt etilishi tarixi'; faqat bitta saqlanib qolgan qoʻlyozmada mavjud boʻlib, Parij milliy kutubxonasi fondida 1867-raqam ostida saqlanadi. Jazoirdagi Konstantina shahrida Si Hamouda ben Cheikh el-Fakounning boy qoʻlyozmalar toʻplamida uning nusxasi borligi haqidagi taxminlar soʻnggi tadqiqotlarga koʻra uncha ishonchli emas. 18 jildlik tarix al-Andalus Umaviylar xalifaligi qudratining choʻqqisida yozilgan boʻlib, uning dastlabki 250-yilini qamrab oladi. Ibn al-Qutiyya nasroniylar, yahudiylar va musulmon boʻlgan muhtadiylarning hayotini ham yoritadi; hukmdorlar haqidagi bayonlardan tashqari xizmatkorlar, mayda amaldorlar, shoirlar, qozilar, kanizaklar va tabiblar orasidagi fitnalarni ham keltiradi.
  • Tarix iftitah al-Andalus, yagona qoʻlyozmaning tanqidiy koʻchirmasi; P. de Gayangos tahriri (hamkorlar: E. Saavedra va F. Codera), 1868.
  • Historia de la conquista de España de Aben al-Cotia el cordobés, seguida de fragmentos históricos de Abencotaiba (y la noble carta dirigida a las comarcas españolas del wazīr al-Gassānī), Julián Ribera tomonidan ispancha tarjima, Madrid, 1926.
  • Early Islamic Spain: the History of Ibn al-Qutiyya, Devid Jeyms tomonidan inglizcha tarjima, Routledge, 2009.
• Kitab tasarif al-af’al ('Feʼllarning tuslanishi haqida kitob') — saqlanib qolgan eng qadimgi arab lugʻati qoʻlyozmasi.
• Kitab al-maqsur val-mamdud ('Qisqa va choʻzilgan alif haqida kitob') — bu nomni al-Faradiy tilga oladi, biroq nusxasi saqlanib qolmagan.

Adabiyotlar

• Barton, Simon. Bosib oluvchilar, kelinlar va kanizaklar: o‘rta asrlar Iberiyasida dinlararo munosabatlar va ijtimoiy hokimiyat. University of Pennsylvania Press, 2015. 
• Christys, Ann. al-Andalusdagi nasroniylar (711–1000). London: Routledge, 2002. ISBN 9780700715640. OCLC 474323475. 
• Collins, Roger. Ispaniyaning arablar tomonidan zabt etilishi, 710–97. London: Blackwell Publishing, 1989. ISBN 9780631159230. OCLC 898276874. 
• James, David; Ibn 'Umar Ibn al-Qūṭīyah, Muhammad. Dastlabki islomiy Ispaniya: Ibn al-Qutiya tarixi: Parijdagi Bibliotheque Nationale de France’da saqlanayotgan noyob arab qo‘lyozmasi bo‘yicha tadqiqot. London: Routledge, 2009. ISBN 9780415475525. OCLC 241304594. 
• Nichols, James Manfield (1975). Ibn al Qútiyya qalamiga mansub Al-Andulusning zabt etilishi tarixi. PhD dissertatsiyasi. Shimoliy Karolina universiteti, Chapel Hill.

Qoʻshimcha oʻqish uchun

• Ben Cheneb, Muhammad. Et. sur les personnages mentionnes dans I'Idjdza du Cheikh 'Abd al-Qādir al-Fāsi (fr). E. Leroux, 1907 — 259-260 (§231)-bet. 
• Bosch Vilá, Jacinto (1971), „IBN AL-ḲŪṬIYYA“, Encyclopaedia of Islam, III-jild, Leiden: E. J. Brill, 847–8-bet, ISBN 90-04-08118-6
• Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur (de). Emil Felber, 1898 — 150–151-bet. 
• Dhabbī (al-), Aḥmad ibn Yaḥyā ibn Aḥmad ibn 'Amirah. Bughyat al-multamis fī ta'rīkh rijāl al-Andalus (ar). Maktabat al-mathnā, 1884 — 102 (§223)-bet. 
• Dozy, Reinhart. Histoire de l'Afrique et de l'Espagne, Intitulée al-Bayano 'l-Mogrib par Ibn Adhari (De Maroc) (fr). E. J. Brill, 1851 — 28–30-bet. 
• Faraḍī (Ibn al-), ʻAbd Allāh ibn Muḥammad. Tārīkh cUlamā al-Andalus (ar). Dār Gharib al-Islāmī, 2008 — 102–3 (§1316)-bet. 
• Khallikān (Ibn), Aḥmad ibn Muḥammad. Wafayāt al-A'yān wa-Anbā' Abnā' al-Zamān (Mashhur shaxslar vafotnomalari) (ar). Dār Ṣādar, 1978 — 368–71 (§650)-bet. 
• Khallikān (Ibn), Aḥmad ibn Muḥammad. Ibn Khallikānning biografik lug‘ati (Wafayāt al-A'yān wa-Anbā'ning tarjimasi). Oriental Translation Fund of Britain and Ireland, 1868 — 79–82-bet. 
• Khāqān (Fatḥ ibn), Abū Naṣr al-Qaysī al-Ishbīlī. Maṭmaḥ al-anfus wa-masraḥ al-taʼannus fī mulaḥ ahl al-Andalus (ar). Shar Suriyya, 1983 — 58–59-bet. 
• Pons Boigues, Francisco. Ensayo bio-bibliográfico sobre los historiadores y geógrafos arábigo-españoles (es). San Francisco de Sales, 1898 — 83-87 (§45)-bet. 
• Qūṭīyah (al-), Muḥammad ibn ʻUmar. Sifr fīhi jamīʻ kitāb al-Afʻāl al-thalāthīyah wa-al-rubāʻīyah bi-ittifāq (Muḥammad ibn ʻUmar Ibn al-Qūṭīyahning «Libro dei verbi» asari) (ar, it). E.J. Brill, 1894. 
• Qūṭīyah (al-), Muḥammad ibn ʻUmar. Historia de la conquista de España de Abenalcotía el cordobés (es). Real Academia de la Historia, 1868. 
• Qūṭīyah (al-), Muḥammad ibn ʻUmar. Histoire de la conquite de I'Andalousie (ar, fr). Ernest Leroux, 1889. OCLC 978480462. 
• Sánchez Albornoz, Claudio. VIII asr Hispano-Musulmon tarixi manbalari (es), 1942 — 684-bet. 
• Suyūṭī (al-), Jalāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān. Bughyat al-Wuʻāh fī Ṭabaqāt al-Lughawīyīn wa-al-Nuḥāh (ar). Ṭubiʻa bi-mạṭbaʻat ʻĪsa al-Bābī al-Halabī, 1965 — 198-bet. 
• Tha’ālibī (al-), ʻAbd almalik ibn Muḥammad. Yatīmat al-dahr fī shuʻarāʼ ahl al-ʻaṣr (ar). Dar al-Kutub al-Ilmiyah, 1983 — 84–85 (§101)-bet. 
• Wüstenfeld, Ferdinand. Arab tarixchilari va ularning asarlari (de). Wein, 1882 — 46-7 (§141)-bet.