Ibn al-Quff
Amin ad-Davla Abul-Faraj ibn Yaʼqub ibn Isoq Ibn al-Quff al-Karakiy (arabcha: أمين الدولة أبو الفرج بن يعقوب بن إسحاق بن القف الكركي; milodiy 1233–1286‑yillar) – arab tabib va jarroh, shuningdek faqat jarrohlar uchun moʻljallangan, oʻrta asrlardagi arab tilidagi eng qadimgi va eng yirik risola muallifi boʻlgan[1].
Hayoti
Ibn al-Quff, „al-Malikiy al-Masihiy“ (yaʼni melkit nasroniysi) nomi bilan ham tanilgan, Iordaniyadagi Al Karak shahrida tugʻilgan[2]. Uning otasi Muvaffaqiddin Yaʼqub boʻlib, melkit nasroniy arablaridan boʻlgan. Otasi yaxshi ish imkoniyati topib, oilasini Suriyadagi Sarxad shahriga koʻchiradi, u yerda Ibn al-Quffga Ibn Abu Usaybiʼa dars beradi va uni tibbiy taʼlim bilan tanishtiradi. U Ibn Abu Usaybiʼa bilan birga oʻqib, koʻp tibbiy maʼlumotlarni oʻrganadi, avvalgi tabiblar haqidagi koʻplab tarjimai hollarni mutolaa qiladi va oʻrgangan materiallarini tafakkur qilib, ularga koʻp vaqt sarflaydi.
Keyinchalik Ibn al-Quff Damashqga koʻchib oʻtdi, u yerda bilimini oshirdi va metafizika, falsafa, tibbiyot, tabiiy fanlar va matematikani oʻrgandi. Bu fanlarning barchasini unga aniq kim oʻrgatgani maʼlum emas, biroq baribir u oʻz faoliyati uchun juda foydali boʻlgan katta hajmdagi bilimlarni egallagan. U bir muddat tahsil olib, bilimdon tabib va jarroh ekanini isbotlagach, Iordaniyada joylashgan qoʻshin tarkibida tabib-jarroh lavozimiga tayinlangan[3]. Aynan qoʻshin safida xizmat qilayotgan paytida u tabib va jarroh sifatida shuhrat qozona boshlaydi.
U bemorlariga chin dildan gʻamxoʻrlik qiluvchi va ishini halollik bilan bajaruvchi nasroniy arab sifatida musulmon imperiyasida shuhrat qozonadi[4]. Uning shuhrati pasaygach, u Damashqqa yuboriladi va u yerda ellik ikki yoshida vafot etguniga qadar dars beradi[3].
Asarlari
Iordaniyada tabib-jarroh boʻlib ishlagan davrida Ibn al-Quff koʻplab kitoblar yozar va odamlarga dars berar edi. U, aslida, amaliy tabiblikdan koʻra, tibbiy mavzularda yozuvchi va oʻqituvchi sifatida koʻproq tanilgan. U hayoti davomida kamida oʻnta sharh va kitob yozgan. Shulardan yettitasi bugungi kunda, toʻliq holda yoki parcha-parcha tarzda, bizgacha yetib kelgan. Uning eng mashhur asarlaridan biri Ibn Sino (Ibn Sino)ning „Ishorot“iga yozgan sharhi boʻlgan, biroq bugungi kunda bu haqda hech qanday dalil yoʻq, u yoʻqolgan deb taxmin qilinadi yoki Ibn al-Quff uni tugatmagan va nashr etmagan boʻlishi mumkin. Quyida uning eng mashhur saqlanib qolgan ayrim asarlari qisqacha tavsifi bilan keltiriladi.
- Kitob al-ʻUmda fi-l-jaroha (كتاب العمدة في الجراحة) yoki „jarrohlik sanʼatining asoslari“: umumiy tibbiy qoʻllanma boʻlib, unda anatomiya va dori vositalari bilan davolash, shuningdek jarrohlik mavzusi qamrab olingan, asosan jarohatlar va oʻsimtalarga eʼtibor qaratilgan, biroq u oftalmologiyani alohida soha, oʻziga xos texnik adabiyotga ega mutaxassislik deb hisoblagani uchun bu kitobga kiritmagan[1]. Asar 1937‑yilda Haydarobodda nashr etilgan. Bu butun oʻrta asrlar davridagi jarrohlik boʻyicha eng yirik arabcha matn edi. Ushbu kitobda Ibn al-Quff arteriyalar va venalar orasidagi bogʻlanishlarni tushuntirib bergan boʻlib, bu keyinchalik kapillyarlar deb ataladigan tuzilmaning eng dastlabki taʼrifi hisoblanadi. U buni mikroskop ixtiro qilinishidan oldin qilgan va, shuningdek, klapanlarning qanday ishlashini hamda ularning ochilish-yopilish yoʻnalishini tushuntirib bergan.
- Ash‑Shofiy fit-tibb (Shifo sanʼatlarining toʻliq bayoni): uning birinchi tibbiy ensiklopediyasi boʻlib, milodiy 1272‑yil boshlarida yakunlangan.
- Jomiʻ al-gʻaraz fi hifz as-sihha va dafʻ al-maraz (جامع الغرض في حفظ الصحة ودفع المرض): profilaktik tibbiyot va sogʻliqni saqlashga oid 60 bobdan iborat asar boʻlib, taxminan 1275‑yilda yozib tugatilgan. U bir necha qoʻlyozma nusxalarda saqlangan.
- Al-usul fi sharh al-fusul: Gippokrat asarlariga ikki jildlik sharh.
- Risala fi manofiʻ al-aʼdo: tana aʼzolarining anatomiyasi haqida risola.
- Zubad at-Tabib: amaliyotdagi shifokorlar uchun maslahatlar kitobi.
- Sharh al-Kulliyot: Ibn Sinoning Qonun fit-tibb asariga yozilgan sharh.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Pormann, Peter E.; Savage-Smith, Emilie. Medieval Islamic Medicine. Edinburgh University Press, 2007 — 61-bet. ISBN 978-0-7486-2066-1.
- ↑ Brice, William. An Historical Atlas of Islam, 1981 — 391-bet. ISBN 9004061169.
- ↑ 3,0 3,1 Hamarneh, Sami K. „Ibn Al-Quff, Amīn Al-Dawlah Abū Al-Faraj Ibn Muwaffaq Al-Dīn Ya‘Qūb Ibn Isḥāq Al-Masīhī Al-Karakī“, . Complete Dictionary of Scientific Biography. Detroit: Charles Scribner's Sons, 2008 — 238–239-bet.
- ↑ . Review by: Albert T. Awad"The Physician, Therapist and Surgeon, Ibn al-Quff. An Introductory Survey of his Time, Life and Works by Sami K. Hamarneh". Pharmacy in History 17 (2): 77-78. 1975. https://www.jstor.org/stable/41108909.