Ibn al-Banna al-Marrakushiy

Ibn al‐Bannāʾ al‐Marrākushīy
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi	29 yoki 30-dekabr 1256
Vafoti	31-iyul 1321 Marokash, Mariniylar davlati
Dini	Islom
Era	Islom oltin davri
Asosiy qiziqish(lar)i	matematik, astronom

Ibn al-Banno al-Marokushiy (arabcha: ابن البناء المراكشي‎‎), toʻliq ismi: Abu al-Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Usmon al-Azdiy al-Marokushiy (arabcha: أبو العباس أحمد بن محمد بن عثمان الأزدي‎‎) (1256-yil 29-dekabr — 1321-yil 31-iyul), marokashlik arab olim boʻlib, u matematika, astronomiya, islom ilmi, tasavvuf va munajjimlik sohalarida faoliyat yuritgan.

Hayoti

Ahmad ibn Muhammad ibn Usmon 1256-yil 29- yoki 30-dekabrda Marokashdagi „Qoat Ibn Nahid“ mahallasida tugʻilgan. Uning „nisba“si al-Marokushiy tugʻilib oʻsgan va vafot etgan vatani Marokash bilan bogʻliq. Otasi tosh yoʻnuvchi boʻlgani tufayli u „kunya“siga koʻra Ibn al-Banno (yaʼni „tosh yoʻnuvchining oʻgʻli“) deb atalgan.

Ibn al-Banno kamida 17 nafar ustoddan turli fanlarni oʻrgangan: Qur’onni „qori“lar Muhammad ibn al-Bashir va shayx al-Ahdabdan, „ilm al-hadis“ni Fosning „qozī al-jamoa“si (bosh qozi) Abu-l-Hajjoj Yusuf ibn Ahmad ibn Hakam at-Tujibiy, Abu Yusuf Yaʼqub ibn Abdulrahmon al-Jazuliy va Abu Abdulloh ibndan, „Fiqh va Usul al-Fiqh“ni Abu Imron Muso ibn Abu Ali az-Zanatiy al-Marokushiy va unga al-Juvayniyning „Kitob al-Irshod“ini oʻqitgan Abul-Hasan Muhammad ibn Abdulrahmon al-Magʻiliy huzurida oʻrgangan. U arab tili grammatikasini Abu Ishoq Ibrohim ibn Abd as-Salom as-Sanhajiy va unga Evklidning „Elementlar“ini ham oʻrgatgan Muhammad ibn Ali ibn Yahyo ash-Sharif al-Marokushiydan tahsil qilgan. „Arud“ va „ilm al-faroiz“ni Abu Bakr Muhammad ibn Idris ibn molik al-Qudoiy al-Qallusiydan oʻrgangan. Hisob-kitobni Muhammad ibn Ali, Ibn Hajala nomi bilan mashhur boʻlgan olimdan tahsil qilgan. Ibn al-Banno, shuningdek, astronomiyani Abu Abdulloh Muhammad ibn Maxluf as-Sijilmassi huzurida oʻrgangan. Shuningdek, u tibbiyot fanini al-Mirrixdan oʻrgangan.

Maʼlumki, u Hazmiriyya „zaviyasi“ asoschisi va Agʻmatning tasavvufiy avliyosi Abu Zayd Abdulrahmon al-Hazmiriyga ergashgan, u esa uning hisob-kitobdagi mahoratini fol va bashoratlar chiqarishga yoʻnaltirgan.

Ibn al-Banno Marokashda dars bergan va uning ayrim shogirdlari quyidagilar edi: Abdulaziz ibn Ali al-Havoriy al-Misrotīy (v. 1344), Abdurrahmon ibn Sulaymon al-Lajoiy (v. 1369) va Muhammad ibn Ali ibn Ibrohim al-Abliy (v. 1356).

U 1321-yil 31-iyulda Marokashda vafot etgan.

Asarlari

Ibn al-Banno 100 dan ortiq asar yozgan boʻlib, ular astronomiya, munajjimlik, meros taqsimoti, tilshunoslik, mantiq, matematika, meteorologiya, balogʻat, „tafsir“, „Usul ad-din“ va „Usul al-Fiqh“ kabi turli mavzularni qamrab oladi. Uning „Talxis amal al-hisob“ (arabcha: تلخيص أعمال الحساب‎‎) („Hisob amallarining xulosasi“) nomli asari ulushlar (kasrlar) va kvadratlar hamda kublar yigʻindisi kabi mavzularni oʻz ichiga oladi. Yana bir asari, „Tanbih al-Albob“, quyidagi masalalarni qamrab oladi:

• sugʻorish kanallari sathining pasayishi boʻyicha hisob-kitoblar,
• musulmon meros huquqi qonunlarining arifmetik izohi,
• Asr namozining vaqtini aniqlash,
• oʻlchash asboblari bilan bogʻliq aldovlarni tushuntirish,
• muayyan tartibda ado etilishi lozim boʻlgan oʻqilmay qolgan namozlarni sanash
• kechiktirilgan toʻlov holatida qonuniy soliq miqdorini hisoblash.

Shuningdek, u Evklidning „Elementlar“iga kirish soʻz ham yozgan.

U, shuningdek, „Rafʼ al-Hijob ʻan Vujuh Aʼmal al-Hisob“ („Hisob amallarining jihatlaridan parda koʻtarish“) nomli asar yozgan boʻlib, unda sonlarning kvadrat ildizlarini hisoblash va oddiy uzluksiz kasrlar nazariyasi kabi mavzular yoritilgan.

Adabiyotlar

• Calvo, Emilia (2008). "Ibn al-Banna'". in Selin, Helaine (en). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (2nd nashri). Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4020-4559-2. https://books.google.com/books?id=kt9DIY1g9HYC. 
• Cherkaoui, Ahmed Iqbal (1992). "Ibn al-Banna', Ahmad ibn Muhammad ibn Uthman". in Toufiq, Ahmed; Hajji, Mohamed (ar). Ma'lamat al-Maghrib. 5. al-Jamī‘a al-Maghribiyya li-l-Ta’līf wa-l-Tarjama wa-l-Nashr. 
• Oaks, Jeffrey (2017). "Ibn al- Bannāʾ al- Marrākushī". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3rd nashri). E. J. Brill. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ibn-al-banna-al-marrakushi-COM_30731. 
• Samsó, Julio (2007). "Ibn al-Bannāʾ: Abū al-ʿAbbās Aḥmad ibn Muḥammad ibn ʿUthmān al-Azdī al-Marrākushī". in Thomas Hockey. The Biographical Encyclopedia of Astronomers. New York: Springer. 551–552 b. ISBN 978-0-387-31022-0. https://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_al-Banna%27_BEA.htm. 
• Sarton, George. Introduction to the History of Science (en). Carnegie Institution of Washington, 1931. 
• Stearns, Justin. Dictionary of African Biography (en). OUP USA, 2012. ISBN 978-0-19-538207-5. 
• Suter, H.; Bencheneb, M. (1986). "Ibn al- Bannāʾ al- Marrākus̲h̲ī". in Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, C. et al.. Encyclopaedia of Islam. III (2nd nashri). Leiden, Netherlands: E. J. BRILL. ISBN 9004081186. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ibn-al-banna-al-marrakushi-SIM_3104.