Ibn Jalol at-Tilimsaniy
Ibn Jalol at-Tilimsaniy | |
|---|---|
ابن جلال التلمساني | |
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Tavalludi | 1502 |
| Vafoti |
1574 |
| Dini | Islom |
| Kasbi | ulamo, ustoz, muftiy |
Ibn Jalol at-Tilimsaniy (arabcha: ابن جلال التلمساني) 1502–1503-yillar orasida Tilimsanda tugʻilgan va 1573–1574-yillar oraligʻida Fosda vafot etgan ulamo edi. Diniy va dunyoviy fanlar boʻyicha yetukligi bilan tanilgan boʻlib, u Tilimsanda muftiy boʻlib xizmat qilgan, shahar siyosiy beqarorligi tufayli keyinchalik Fosga koʻchib ketgan. Uning koʻchib oʻtishiga uning ilmini qadrlagan va uni huzurlariga chorlagan Saʼdiylar ham taʼsir koʻrsatgan.
Fosda Ibn Jalol Andalusiylar masjidi, al-Qaraviyin va Tarudant Bosh masjidida dars bergan va vafotigacha oʻzining bilimini mintaqaning koʻplab ulamolariga yetkazgan.
Hayoti
Abu Abdulloh Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Jalol al-Magʻroviy at-Tilimsaniy, Ibn Jalol Tilimsaniy nomi bilan tanilgan, hijriy 908-yilda (milodiy 1502–1503) Tilimsanda tugʻilgan. U diniy va dunyoviy fanlardan taʼlim olgan, koʻplab mashhur ulamolardan, jumladan tilimsanlik fiqh olimi Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso va mashhur tarixchi Ahmad al-Maqqariyning togʻasi Abu Usmon Said ibn Ahmad al-Maqqariy kabi olimlardan dars olgan[1].
U, shuningdek, Ibn Gʻoziy al-Miknasiyning shogirdi Abu al-Abbos Ahmad ibn Ato Allohdan saboq olgan va Abu Marvon Abdulmalik al-Burjiy qoʻlida tafsir boʻyicha bilimini kengaytirgan. Shuningdek Magʻribning boshqa yetuk ulamolari Muhammad ibn Yusuf Sanusiy va Ahmad ibn Yusuf al-Mallioniylarning soʻfiy shogirdlarining taʼlimotidan ham bahramand boʻlgan[1].
Ibn Jalol turli fanlarda, jumladan kalom, fiqh (islom huquqi), mantiq, tafsir (Qurʼon tafsiri), hadis va adabiyotda yuksak darajaga erishgan[2].
Avvaliga Ibn Jalol Tilimsanda muftiy boʻlib xizmat qilgan. Biroq, ichki Ziyaniy nizolari, Usmonlilar borligidan norozi boʻlgan mahalliy aholining noroziligi va Saʼdiylar bosimi bilan xarakterlangan siyosiy beqarorlik sabab koʻplab ulamolar, jumladan Shakrun al-Vajdijiy at-Tilimsaniy ham shaharni tark etishga majbur boʻldilar. Shunday notinchlik sharoitida Ibn Jalol Saʼdiylar sultoni Muhammad ash-Shayx hukmronligi davrida, uning ilmga yuksak baho bergan hijriy 958-yilda (milodiy 1551) Fosga hijrat qildi[3].
Fosda Ibn Jalol Andalusiylar masjidida sakkiz yil davomida muftiy, mudarris va xatib (voiz) etib tayinlandi, soʻngra oʻn uch yil davomida al-Qaraviyinda faoliyat yuritdi. U tafsir, mantiq va kalom (islom aqidashunosligi), shuningdek fiqhni oʻz ichiga olgan keng doiradagi fanlardan dars bergan. Uning shuhrati tufayli, jumladan Marokash kabi shaharlardagi olimlar ham uning darslaridan bahramand boʻlish uchun kelishgan[2].
Foslik olim Ahmad al-Mandjur uning mashhur shogirdlaridan biri boʻlib, uni quyidagicha taʼriflagan: „U yakkaxudolik eʼtiqodiga sodiq faqih, yetuk olim, muftiy va xatib edi. U menga fiqh, kalom, hadis, adabiyot va boshqa fanlardan saboq berdi. Uviqar, sokin, yuksak orzuga ega va saxovatli edi[4].“
Tarudant qozisi Abdurrahmon at-Tamanartiy soʻzlariga koʻra, Ibn Jalol hijriy 970-yilda (milodiy 1562) Saʼdiylar sultoni Abdulloh al-Gʻolib bilan birga [[Sus]ga borgan. U yerda u bir yil davomida Tarudant Bosh masjidida dars bergan va koʻplab olimlar uning darslaridan bahra olganlar[4].
Tarixchi va qozi Abu Abdulloh ibn Askar Shafshavunlik boʻlib, Ibn Jalol bilan bir necha bor uchrashgan va uni Magʻrib al-Aqso ulamolari haqida yozgan asarlarida eslab, uning ilmiga guvohlik bergan[5].
Ibn Jalol Fosda hijriy 981-yilning Ramazon oyi 8-kuni (milodiy 1574-yil 2-yanvar) vafot etguniga qadar dars berishda davom etdi[3]. Boshqa manbalarda esa uning hijriy 980-yilda (1573-yil 12-yanvar) vafot etgani va qabri sulton Abdulloh al-Gʻolib qabrining yaqinida joylashgani aytiladi[1]. Ibn Jalolning oʻgʻli Muhammad al-Murabit otasining izidan borib, Andalusiylar masjidi va Al-Qaraviyinda xatib boʻlgan[6].
2004-yilda jazoirlik tadqiqotchi Muhammad ibn Omir Vahrondagi Qoʻlyozmalar laboratoriyasida qadimiy qoʻlyozmani tekshirish chogʻida Ibn Jalolning qizi boʻlgani va uni Ahmad al-Maqqariyga turmushga chiqqanini aniqladi. Qoʻlyozmada nikoh Fosda yoki Tilimsanda boʻlganligi aniq koʻrsatilmagan edi[7]. Bu kashfiyot Ahmad al-Maqqariy ilgari oʻylangandek ikki emas, uch nafar xotinga ega boʻlganini koʻrsatdi[7].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 تعريف الخلف برجال السلف (ar). الجزائر: فونتانا الشرقية، الجزائر, 1906 — 413–415-bet.
- ↑ 2,0 2,1 Histoire culturelle de l'Algérie (ar), Beyrouth, 1998 — 425–426-bet.
- ↑ 3,0 3,1 قاصري, محمد السعيد. "العُلماء والفُقهاء في الجزائر بين اضطهاد ونفي: منظومة الحكم العثماني واستقطاب واستغلال منظومة الحكم السعدي والعلوي في المغرب.". مجلة عصور الجديدة 7 (26): 218. ISSN 2170-1636. https://asjp.cerist.dz/en/article/18960.
- ↑ 4,0 4,1 كتاب معجم أعلام الجزائر (ar). Beirut: مؤسسة نويهض الثقافية, 2011 — 76-bet.
- ↑ دوحة الناشر لمحاسن من كان بالمغرب من مشايخ القرن العاشر، تحقيق محمد حجي (ar). Rabat: مطبوعات دار المغرب للنشر و الترجمة و النشر, 1977 — 123-bet.
- ↑ Histoire culturelle de l'Algérie (ar), Beyrouth, 1998 — 425–426-bet.
- ↑ 7,0 7,1 أبو العباس أحمد بن محمد المقري التلمساني. كتاب رحلة المقري التلمساني إلى المغرب والمشرق، تحقيق الدكتور محمد بن معمر. الجزائر: مكتبة الرشاد للطباعة و النشر و التوزيع, 2005 — 10-bet. ISBN 9961794044.