Ibn Fadlallah al-Umariy
| Ibn Fadlallah al-Umari | |
|---|---|
| Tavalludi |
Shihab ad-Din Abu al-Abbos Ahmad ibn Fadlallah al-Umari 12 iyun 1301 |
| Vafoti |
1 mart 1349 Damashq, Mamluk sultonligi |
| Kasbi | tarixchi, geograf, byurokrat |
| Akademik maʼlumot | |
| Influences | Ibn Taymiyya |
| Akademik faoliyat | |
| Davr | Mamluk sultonligi |
| Mashhur ish(lar)i | Masālik al-abṣār fī mamālik al-amṣār, at-Taʾrīf bi-al-muṣṭalaḥ ash-sharīf |
Shihab ad-Din Abu al-Abbos Ahmad Ibn Fadlallah al-Umari (arabcha: شهاب الدين أبو العبّاس أحمد بن فضل الله العمري), odatda Ibn Fadlallah al-Umari yoki Ibn Faḍl Allāh al-‘Umārī (1301 – 1349) nomi bilan tanilgan, Damashqda tugʻilgan arab tarixchi edi[1]. Uning asosiy asarlaridan at-Taʾrīf bi-al-muṣṭalaḥ ash-sharīf Mamluk boshqaruviga bagʻishlangan, Masālik al-abṣār fī mamālik al-amṣār esa shu masalalarga doir ensiklopedik toʻplamdan iborat[1]. Ikkinchi asar 1927-yilda fransuz tiliga Morice Godefroy-Demombin tomonidan tarjima qilingan.
Ibn Taymiyyaning shogirdi boʻlgan al-Umari[2] Makkaga amalga oshirilgan afsonaviy hajning asosiy manbalaridan biri boʻlgan oʻz yozuvlarida, Mali mansasi Kankan Musa Ining safarini tasvirlab bergan. Ibn Fadlallah Kankan Musoning haj safaridan biroz keyin Qohiraga tashrif buyurgan va u oʻz yozuvlarida Mansa shunchalik koʻp oltin tarqatganini, buning natijasida uning qiymati keyingi oʻn yil davomida Misrda pasayib ketganini qayd etadi. Bu voqea koʻpincha Mali imperiyasining boyligini tasvirlashda takrorlanadi[3].
U Kankan Musoning avvalgi mansa haqidagi hikoyalarini ham yozib qoldirgan; Kankan Musa avvalgi hukmdor taxtdan voz kechib, okean ortidagi yurtga sayohatga chiqib ketganini taʼkidlagan. Bu esa zamonaviy Malilik tarixchi Gaussu Dyavara (Gaoussou Diawara)ga Abu Bakr II Xristofor Kolumbdan bir necha yil avval Amerikaga yetib borgan boʻlishi mumkin degan taxminni ilgari surish imkonini bergan[4].
Godefroy-Demombin al-Umarining masalik al-Absar asarini 1342–1349-yillar oraligʻida yozilgan deb hisoblagan, biroq ichki dalillar, kamida Misr va Suriya haqidagi bob hamda Mali imperiyasini qamrab olgan boʻlim 1337–1338-yillarda yozilganini koʻrsatadi[5][6].
1339-yil mart oyida al-Umari sulton bilan kelishmovchilikdan soʻng hibsga olingan, biroq al-Umarining otasi sultonni uni avf etishga koʻndirgan va u uy qamogʻiga hukm qilingan. Keyinchalik u sulton bilan yana mojaroga kirishib, qamoqqa tashlangan, ammo oktabr oyida ozod etilgan. Shundan soʻng u Damashqga koʻchib oʻtgan va u yerda 1340-yil avgustdan 1343-yil may yoki iyunigacha kotib sifatida ishlagan[5].
Asarlari
Hayoti
Shihob al-Din Abu al-Abbos Ahmad ibn Fadlallah al-Umariy, odatda Ibn Fadlallah al-Umariy yoki Ibn Fazl Alloh al-'Umariy (1301 – 1349) Damashqda tugʻilgan arab tarixchisi. Uning asosiy asarlari quyidagilardan iborat: Mamluklar maʼmuriyati mavzusida „Taʼrif bi-al-muṭalalah ash-sharif“ va „Masalik al-abshar fi mamalik al-amsar“ tegishli maʼlumotlarning ensiklopedik toʻplami. Ikkinchisi 1927-yilda Moris Gaudefroy-Demombynes tomonidan fransuz tiliga tarjima qilingan.
Ibn Taymiyyaning shogirdi Ibn Fadlallah Malilik Mansa Kankan Muso I Makkaga ziyorat qilganidan koʻp oʻtmay Qohiraga tashrif buyurdi va uning yozuvlari bu afsonaviy haj uchun asosiy manbalardan biridir. Uning qayd etishicha, Mansa shunchalik koʻp oltin tarqatganki, uning qiymati Misrda oʻn yil oʻtgach pasaygan, bu Mali imperiyasining boyligini tasvirlashda tez-tez takrorlanadi.
U Kankan Musoning oldingi mansa haqidagi hikoyalarini yozib oldi; Kankan Muso avvalgi hukmdorning taxtdan voz kechib, okeanning narigi tomoniga sayohat qilganini daʼvo qildi, bu esa zamonaviy Mali tarixchisi Gaussou Diavarani Abu Bakr II Amerikaga Kristofer Kolumbdan yillar oldin yetib kelgan degan nazariyaga olib keldi[11].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 „Al-ʿUmarī - Syrian scholar“. Encyclopedia Britannica. Qaraldi: 2020-yil 4-sentyabr.
- ↑ Mehdi Berriah (2020). "The Mamluk Sultanate and the Mamluks seen by Ibn Taymiyya: between Praise and Criticism". Arabian Humanities 14 (14). doi:10.4000/cy.6491. ISSN 2308-6122. OCLC 8930826072.
- ↑ Kingdom of Mali Primary Sources, Boston University: African Studies Center. Accessed 1 November 2022.
- ↑ World map of the geographers of the Caliph Al-Maʼmūn (reigned 813-833 A.D.). Frankfurt: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1990. OCLC 24107059.
- ↑ 5,0 5,1 Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedHolt1987 - ↑ Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedLevtzionHopkins2000 - ↑ „masalik al-absar fi mamalik al-amsar: l'Egypte, la Syrie, le Higaz at le Yemen / Ibn Fadl Allah al-'Umari Ahmad ibn Yahya edite et presente par Ayman Fu'ad Sayyid.“ (French) (1885). 2021-yil 31-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 20-dekabr.
- ↑ Cited in: Vallet, Éric „Chapitre 3. Le fisc d’Aden, percepteur, acheteur et vendeur“, . L'Arabie Marchande. État et commerce sous les sultans rasūlides du Yémen (626-858/1229-1454), Bibliothèque historique des pays d’Islam (French). Paris: Éditions de la Sorbonne, 16 October 2015 — 870-bet. DOI:10.4000/books.psorbonne.2441. ISBN 9782859448714. OCLC 960808924. Qaraldi: 2021-yil 21-iyul (2017-yil 22-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ Ibn Faḍl Allāh Al‑ʿUmarī, Masālik al‑abṣār fī mamālik al‑amṣār, ed. Muḥammad ʿAbd al‑Qādir Kharīsāt et al., al‑ʿAyn, Zayd Center for Heritage and History, 2001–2004, 25 vols. As cited in: Mehdi Berriah (2020). "The Mamluk Sultanate and the Mamluks seen by Ibn Taymiyya: between Praise and Criticism". Arabian Humanities 14 (14). doi:10.4000/cy.6491. ISSN 2308-6122. OCLC 8930826072.
- ↑ D.S. Richards. Egypt and Syria in the Early Mamluk Period: An Extract from Ibn Faḍl Allāh Al-'Umarī's Masālik Al-Abṣār Fī Mamālik Al-Amṣā. Taylor & Francis, 6 January 2017 — 115-bet. ISBN 9781315458809. OCLC 1257806554.
- ↑ Ibn Bakkār, Al-Zubayr, al-ʻĀnī, Sāmī Makkī (ed.), Al-Akhbār al-muwaffaqīyāt (2nd ed.). « Dār ʻĀlam al-Kutub » [1996] — 14-18-bet.