I va II jahon urushi davrida Fransiya

Fransiya Respublikasi République française
Bayroq Gerb
Shior: Liberté, Egalité, Fraternité
Madhiya: La Marseillaise
Poytaxt	Parij 48°51′N 2°21′E
Rasmiy til(lar)	fransuz
Din (2020)	58.1% Nasroniylik 31.9% dinsiz 8.3% islom 0.7% boshqalar
Hukumat	Prezidentlik respublika
• Prezident	Emmanuel Macron
• Bosh vazir	Sébastien Lecornu
Qonun chiqaruvchi hokimiyat	Parlament
• Yuqori palata	Senat
Respublika (22-sentabr 1792-yil)
Maydon
• Butun	547,030 km2 (48-oʻrin)
• Suv (%)	0.86 (2015)
Aholi
• 2019-yilgi roʻyxat	67 413 000 (20-oʻrin)
• Zichlik	116/km2
YIM (XQT)	2019-yil roʻyxati
• Butun	$3.232 trillion (9-oʻrin)
• Jon boshiga	$49 492 (24-oʻrin)
YIM (nominal)	2021-yil roʻyxati
• Jon boshiga	$44 995 (24-oʻrin)
Pul birligi	Yevro (€) (EUR)
Vaqt mintaqasi	UTC+1
• Yoz (DST)	UTC+2
Qisqartma	FR
Telefon prefiksi	33
Internet domeni	.fr

Maginot chizigʻi (1930)

Birinchi jahon urushining mashhur qoʻmondoni Jozef Joffre Germaniyaning navbatdagi bosqinini imkonsiz qiladigan mustahkam mudofaa chizigʻini oʻylab topdi. Fransiya harbiy vaziri Andre Maginot qurilishni boshlagan (1930) va istehkom uning nomi bilan atalgan edi. Natijada keng va murakkab mudofaa tizimi paydo boʻladi. Bu mudofaa istehkomlarning oxirgisi emas edi — bu Gitlerning tashvishlanishiga arzidigan yanada kattaroq Atlantika devori edi. Fransiya oʻz qirgʻoqlari boʻylab va Shimoliy Afrika yerlarida mudofaa qurdi. Kaufmann Bu ulkan mudofaa tizimi edi, ularning aksariyati yer ostida qurilgan. Bomba oʻtkazmaydigan artilleriya qutilarini himoya qiluvchi tankga qarshi oʻrindiqlar va hap-dori qutilari bilan bir-biriga bogʻliq boʻlgan uchta mustahkamlangan tizinlari bor edi. Ushbu beton va poʻlatdan yasalgan joylar Lyuksemburg va Shveysariya oʻrtasidagi hududlarda choʻzilgan. Artilleriya joylashgan hudud va oʻzaro bogʻlangan kuchli nuqtalar nemis bosqinini toʻxtatish uchun moʻljallangan edi. Maginot chizigʻi tarixga ulkan harbiy muvaffaqiyatsizlik sifatida kirdi. Negaki bu aslida, bu nemislarning yorib oʻtishiga toʻsqinlik qildi, ammo nemislar uni aylanib oʻtishdi. Maginot nemislarni aylanib oʻtishga majbur qilgan boʻlsa-da, unga sarflangan xarajat Fransiya uchun judayam qimmatga tushgan edi. U 7,000 million frankga tushdi va Fransiya mudofaa xarajatlarining katta qismini talab etgan edi. Fransuz harbiy amaldorlarining rejalariga koʻra Maginot chizigʻining shimolidagi kuchli oʻrmonli va tepalikli hudud boʻlgan Ardenlar hududidan tanklar oʻtolmasligiga, shuning uchun uni osongina himoya qilish mumkinligiga ishonishdi. Ehtimol, Maginot chizigʻining eng katta zaif tomoni xarajatda edi. Fransiya bunga shunchalik koʻp pul sarfladiki, u hatto kuchli mudofaa chizigʻi orqasida mudofaasida turuvchi uchun zarur boʻlgan havo kuchlari, mobil zirh va piyoda askarlarini eʼtiborsiz qoldirdi, yaʼni ularga mablagʻ kam sarflandi. Bu, albatta, juda muhim edi, chunki Maginot chizigʻi hech qachon oxiriga yetmagan, qurilish tugallanmagan, Maginot chizigʻini yanada davom ettirish rejalari mavjud boʻlgan. Shunday qilib, Maginot chizigʻi Belgiya davlati chegarasida toʻxtaydi.

Siyosiy boʻlinish

Fransiya Birinchi jahon urushida gʻalaba qozongan boʻlsa-da, bu juda qimmatga tushdi. Siyosiy muhit tobora boʻlinib bordi. Millatchilik, sotsialistik pasifizm, antisemitizm, ksenofobiya va boshqa siyosiy mavzular urushdan keyingi siyosiy maydoniga chiqadi. Oʻta oʻng va fashistik partiyalar paydo boʻldi, garchi ular koʻplab kichik partiyalar orasida boʻlinib ketgan boʻlsalar ham. Soʻl partiyalarning ahamiyati ortib bordi va saylovlarda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishdi. 1930-yillardagi depressiya siyosiy ziddiyatlarni yanada kuchaytirdi. Leon Blum boshchiligida bir muddat Xalq fronti hukumati tuziladi.

Fransuzlarning muvaffaqiyatsizligi

Buyuk Britaniya-Germaniya dengiz shartnomasi imzolanishi bilan inglizlar nemislar bilan biroz boʻlsada tinchlantirish siyosatini boshlagan edi. Ular Fransiya bilan ingliz-nemis dengiz shartnomasini tuzish haqida maslahatlashib ham koʻrmagan. Fransuzlar dastlab nemislarga qarshilik koʻrsatish uchun oʻzlar ittifoqchi davlatlarsiz siyosat olib borishga harakat qilishdi, ammo bu muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Germaniya qayta qurollanishidan oldin beʼmalol Fransuz armiyasi Germaniyaning ichki-ishlariga beʼmalol aralashishi mumkin edi. Birinchi jahon urushi paytida Fransuz armiyasi gʻarbiy frontning tayanchi boʻlgan edi va oʻz navbatida 1935-yilda Yevropagi eng kuchli armiyaga ega davlat ham edi. Germaniyaning qayta qurollanishi Fransiyani tashvishga solidi va Fransuzlarning Germaniyani kuchayib ketishiga qarshi harakatlari samarasiz tugaydi. Shunday sharoitda Sovet davlatidan yordam soʻrash ayni muddua edi. Fransiya hukumatidagi antikommunistlar harbiy harakatlarni Sovetlar bilan birgalikda davom ettirish uchun Sovet va Fransiya Bosh shtablari oʻrtasidagi uchrashuvlarga ruxsat berishdan bosh tortdilar. Yevropaning Sharqida polyaklar va ruminiyaliklar nemis hujumiga uchrashganida sovet qoʻshinlarining gʻarbga harakatlanishini maʼqullashdan bosh tortdilar. Nemislar Reyn hududlarini harbiylashtirgandan soʻng, Fransiya armiyasi Polsha, Chexoslovakiya, Ruminiya va Yugoslaviya kabi mamlakatlarga yordam berishga mutlaqo imkoni qolmadi. Natijada Kichik Antanta qulab tushdi. Italiyaning Efiopiyaga bostirib kirishi va Ispaniya fuqarolar urushi kabi boshqa voqealar Fransuz pozitsiyasini yanada zaiflashtirdi. Shunday qilib, Germaniya qayta qurollangan davrda Fransiyada Buyuk Britaniyaga ergashishdan boshqa iloji qolmadi va Gitlerni tinchlantirishga qaror qildi.

Xalq fronti (1936)

Xalq fronti kommunistlar, sotsialistlar va boshqa soʻl qanot siyosiy partiyalarning koalitsiyasi boʻlib, 1930-yillarda Fransiyada siyosiy hokimiyat va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish uchun paydo boʻlgan. Bu fashizm tahdidiga, ayniqsa Germaniyada fashistlarning kuchayishiga munosabat edi. 1936-yilgi saylovlarda Xalq fronti gʻalaba qozondi va Léon Blum Fransiyaning birinchi sotsialistik bosh vaziri boʻldi. Depressiya Xalq fronti gʻalabasiga asosiy sabab boʻldi. Xalq frontining iqtisodiy siyosati umuman muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Ular ishchilar uchun qisqaroq ish soatlari va yozgi taʼtillar kabi yutuqlarga erishdilar. Biroq, bu hukumat davrida hosildorlikning oshishi taʼminlanmadi. Buning taʼsiri natijasida Fransiya sanoati va ishlab chiqarishini keskin kamaydi, nemis zavodlari esa toʻliq quvvat bilan qurol va boshqa harbiy texnika ishlab chiqara boshladi. 1936-yilgi ish tashlashlar hukumatning obroʻsiga taʼsir qildi. Hukumat Yevropadagi birinchi fashistik harbiylarning ekspluatatsiyasi boʻlgan Ispaniya fuqarolar urushiga aralashmaslikka qaror qildi. Xalq fronti nafaqat siyosiy harakat, balki ijtimoiy va madaniy harakat ham edi. Harakatning maqsadi 1930-yillarda Fransiyaning yuqori darajada boʻlinib ketgan jamiyatini ajratib turuvchi anʼanaviy toʻsiqlarni yoʻq qilish edi. Bu hukumatning baʼzi islohotlarining natijasizligi tyfayli „Blumdan koʻra Gitler yaxshiroq“ degan ibora eshitila boshladi. 1940-yilda Germaniya gʻalabasidan keyin Blum va Xalq frontini Fransuz harbiy amaldorlari emas, balki Vichi siyosatchilari aybladilar. Xalq fronti oʻz oldiga qoʻygan koʻplab maqsadlarni amalga oshira olmaydi, ayniqsa, Fransiyani nemislarga qarshilik koʻrsatishga tayyorlamagan boʻlsa-da, Xalq fronti haqidagi afsona zamonaviy Fransiyada afsonaviy maqomga ega boʻldi.

Myunxen (1938-yil sentabr)

Gitler Sudetdagi etnik nemislarga nisbatan yomon munosabatda boʻlayotganini daʼvo qilib, Chexoslovakiyaga qarshi oʻz qarashlarini kuchaytira boshladi. Natsistlarni qayta qurollantirish dasturiga asosan , Reyn va Anshlyusni Avstriya bilan qayta harbiylashtirish Chexoslovakiya uchun xavotirli ish boʻldi. Bundan tashqari, Britaniya va Fransiyadan umuman javob boʻlmadi. Fransiya bilan mudofaa ittifoqiga ega boʻlgan chexlar jangga tayyor edilar. Gitler 1938-yilda nemis aholisi ozchilikni tashkil etgan Chexoslovakiyadagi Sudet talab qildi. Nevill Chemberlen -Buyuk Britaniya Bosh vaziri urushga „… biz yaxshi bilmaydigan odamlar oʻrtasida uzoq mamlakatda janjal kelib chiqishi“ tahdid solishi naqadar dahshatli ekanligini bilamiz. Britaniya parlamentining taniqli aʼzosi matbuotga: „Nima uchun Bolqondagi bizlarga nisbatan past davlat bilan ovora boʻlishimiz kerak?“ Yakunda inglizlar va Fransuzlar Myunxenda boʻlib oʻtgan muzokaralarda taslim boʻlishdi yaʼni Gitler oʻz maqsadiga erishdi. Chemberlen Londonga qaytib kelib, Gitler tomonidan imzolangan shartnomani oladi va uni kutib turgan jurnalistlarga „tinichlik“ kafolatlanganligiga ishontirdi. Yevropa yetakchilaridan biri Sovet Marshall Stalin Myunxen konferentsiyada boʻlmagan va ingliz va fransuzlar Gitlerga qarshi ittifoqchi davlatlar sifatida ishonish mumkin emas degan xulosaga keldi. Amerika Qoʻshma Shtatlarining taʼsiri kamroq edi albatta. Myunxen haqida koʻplab javobsiz savollar mavjud. Baʼzilarning taʼkidlashicha, agar ittifoqchilar oʻzlarining shartnoma majburiyatlarini bajargan boʻlsalar, Vermaxt urushga bormasdan, Gitlerni hibsga olgan boʻlar edi.

Urush deklaratsiyasi (1939-yil sentabr)

Natsistlar va Sovet Ittifoqi davlatlari oʻrtasidagi oʻzaro hujum qilmaslik toʻgʻrisidagi pakt (1939-yil avgust) Germaniyaning Polshaga bostirib kirishini va boʻlinishini deyarli kafolatladi. Natsistlar Polshaga bostirib kirdilar (1939-yil 1-sentabr), sovetlar esa sharqdan (17-sentabr) hujum qildilar. Gitler nihoyat oʻzi xohlagan narsaga erishdi, u buyuk urush rahbari boʻldi. U endi oʻzidan nafratlangan siyosatchilar bilan tamomila aloqalarni uzdi, Britaniya ham, Fransiya ham Polshaga nisbatan majburiyatlarga ega edi. Ikkalasi ham natsistlarni chekinishg, Polshadan chiqib ketishini talab qildi, lekin natijalar samarasiz boʻlib chiqdi. Natsistlar javob bermagach, Fransiya Angliya kabi Germaniyaga urush eʼlon qildi (1939-yil 3-sentabr). Bosh vazir Chemberlenning xalqqa radio murojaati tarixdagi eng mashhur radio murojaatlardan biridir. Uning ovozi urush qilishga tayyor boʻlgan qatʼiy rahbarlardan biriga oʻxshamasdi, vada bergan tinchlik kafolatini bajara olmagan qalbi singan odamga oʻxshardi. Buyuk Britaniya va Fransiyaning asosiy manfaatlari urush qilish emas, balki qurbonlarning oldini olish edi. Ittifoqchilar Polshaga yordam berishga urinishmadi. Gitler ular hujum qilmasliklarini hisoblab chiqdi va shuning uchun Vermaxtning toʻliq kuchi Polshaga tashlashga qaror qildi. Fransuz armiyasi Maginot chizigʻining orqasida xavfsiz tarzda qolidi. Inglizlar Britaniya ekspeditsiya kuchlarini (BEF) shimoliy Fransiyaga koʻchirishni boshladilar va Belgiya chegarasi boʻylab pozitsiyalarni egalladilar. Belgiya, oʻz navbatida, betaraflik ularni urushda qatnashishdan qutqaradi, deb umid qilgan edi. Polshaga yordam berish oʻrniga, Buyuk Britaniya ham, Fransiya ham oʻz farzandlarini qishloqqa joʻnatib, beʼmalol urush harakatlarini qilmadi.

Soxta urush (1939-yil sentabr — 1940-yil aprel)

Natsistlarning Polshani bosib olishi Gʻarb davlatlarining harakatsizligiga olib keldi. Germaniyaning navbatdagi qadami Gʻarbga zarba berish ekanligiga shubha yoʻq edi. Gitler bir nechta Gʻarbiy Front hujumlarni rejalashtirgan, ammo Bosh shtab turli sabablarga koʻra, birinchi navbatda ob-havoning mos kelmasligi tufayli uni amalga oshirmaslik koʻndirishga muvaffaq boʻldi. Gʻarb davlatlarining „Harakatsizlik“ pozitsiyasi matbuot tomonidan „Soxta urush“ deb nomlandi — bu atama dastlab senator Bora tomonidan ishlab chiqilgan. Fransiya armiyasi Maginot chizigʻidan tashqariga chiqishdan bosh tortdi. Aslida, bu Buyuk Britaniya va Fransiya bilan Germaniyaning muqarrar Gʻarbiy hujumini yengish uchun qayta qurollantirishga urinayotgan halokatli poyga edi. Nemislar Amerika sanoati koʻmagida qayta qurollanishdan oldin ittifoqchilarni toʻla tor-mor qilishlari kerak edi.

Fransiya uchun jang (1940-yil may-iyun)

Nemislar uzoq kutilgan Gʻarb hujumini boshladilar (1940-yil may). Nemislar deyarli butun Gʻarbiy Evropani bosib olishga kirishdilar. Bir necha oylik „soxta urush“dan keyin navbat Fransiyaga keldi. Nemislar neytral Gollandiya, Belgiya va Lyuksemburgga qarshi keng jabhada zarba berishdi. Rotterdamdagi terror portlashi Gollandiya armiyasini taslim boʻlishga ishontirdi. Britaniya ekspeditsiya kuchlari (BEF) gollandlarga yordam berish uchun shimolga yugurdi. Keyin nemislar Belgiyaning Ardennalariga zarba berishdi, bu ularga dahshatli Majinot chizigʻidan qochish imkonini berdi. Fransuzlar va belgiyaliklar Ardenlarni tanklar uchun oʻtib boʻlmaydigan deb hisoblashgan. Nemislar qoʻpol erlarni osongina bosib oʻtishga muvaffaq boʻlishdi, ikkita muhim daryoni kesib oʻtishdi va XIX Panzer korpusi tezda La-Mansh boʻyiga etib bordi — BEFni Fransuzlardan uzib qoʻydi va Majinot chizigʻini yaroqsiz holga keltirdi. Maginot chizigʻining orqasida joylashgan Fransuzlar Blitskrieg urushining portlovchi yuqori harakatchan uslubiga dosh bera olmadilar. Harbiylar qirol Leopold III bilan taslim boʻlgan Belgiya armiyasini oʻrab olishdi. BEF Gitlerning qoʻlida edi. Tez orada Parij qulab tushdi va Fransuzlar Natsistlar tomonidan sulh tuzdi. Fransiyaning bir necha haftadan soʻng qulashi juda katta falokat boʻldi. Birinchi jahon urushida ittifoqchilarning Gʻarbiy frontining asosiy qismini aynan Fransuz armiyasi taʼminlagan. Germaniyaning gʻalabasi unchalik katta boʻlmagan sonlar yoki qurollar bilan amalga oshirilmagan. Darhaqiqat, ularda erkaklar va tanklar kamroq edi. Ularda bor narsa ustun taktik doktrina edi. Nemislar hayratda qolishdi, masalan, Fransuz tanklari hatto radiostantsiyalar va intizomli jangovar kuchlar bilan jihozlanmagan. Natsistlar tashviqoti Gitlerni „Der Größte Feldherr Allerzeiten“ (barcha davrlarning eng buyuk dala qoʻmondoni) sifatida tasvirlay boshladi. [Devidson, p. 483.] Mamlakatning katta qismi bosib olindi va Fransuz armiyasi nemis asirlari lagerlarida interniratsiya qilindi.

Fransiya floti (1940-yil 3-iyul)

Qirollik dengiz floti Ikkinchi jahon urushini atigi 9 ta harbiy kemalar bilan boshladi? Jangovar kemalar, Birinchi Jahon urushi Buyuk flotining bir qismi edi. Italiyaning tezkor zamonaviy jangovar kemalari va tashuvchilar floti Oʻrta er dengizidagi Qirollik dengiz flotidan allaqachon oshib ketganlig ularga ustunlik bergan. Agar Fransuz jangovar kemalari nemis qoʻliga tushib qolgan boʻlsa, eksa qirollik dengiz floti bilan toʻqnash kelish uchun zarba berish huquqini bergan boʻlar edi. Cherchillning Birinchi Lordi boʻlishdagi eng qiyin qarori u Fransuz flotini zararsizlantirish buyrugʻi edi. Fransiya floti boshpana izlagan Oranga ingliz eskadroni yuborildi. Fransiya flotiga natsistlarga qarshi kurashda inglizlarga qoʻshilish, ularning kemalarini harakatsizlantirish yoki yoʻq qilish variantlari berildi. Fransuzlar inglizlarning talablarini rad etishdi va inglizlar oʻt ochishdi. Faqat Fransiyaning Strasburg jangovar kemasi omon qoldi. Fransiya jamoatchilik fikri gʻazablandi. Hujum Vichi rejimini mustahkamlash uchun foydali boʻldi. Natsistlar tashviqotida ham keng foydalanilgan. Cherchill bu oʻzi qabul qilgan eng qiyin qaror ekanligini aytishi kerak edi. Alamli qaror boʻlsa-da, Britaniyaning tanlash imkoniyati kam edi. Agar Germaniya Fransuz jangovar kemalari ustidan nazoratni qoʻlga kirita olgan boʻlsa, Britaniyaning dengizdagi qoʻmondonligi va Atlantikadagi hayot chizigʻini saqlab qolish qobiliyati jiddiy ravishda buzilgan boʻlar edi.

Fransiyaning strategik ahamiyati

Birinchi jahon urushi davrida Fransuz armiyasi Gʻarbiy frontda nemislarga qarshi qoʻriqchi boʻlgan edi. Fransiyaning qulashi jahon kuchlari muvozanatining tubdan qayta tashkil etilishi edi. Bundan oldin koʻpchilik Fransuz armiyasini dunyodagi eng kuchli deb bilishni davom ettirdi. Darhol Fransiyadan kelgan nemislar Britaniyaga tahdid sola oldilar. Luftwaffe Fransuz havo maydonlariga qiruvchi va bombardimonchi samolyotlarni tezda joylashtirdi va Britaniyaga havo hujumini boshlash uchun yangilarini oʻrnatishni boshladi. Angliyaning janubi-sharqida dengiz sherlari operatsiyasidan koʻra havo ustunligiga erishilgandan soʻng, Britaniyaga bostirib kirish mumkin edi. Bosqinni nazorat qilish uchun Fransiyaning shimoli-sharqidagi Soissons yaqinidagi Margivalda Gitler uchun qoʻmondonlik punkti tashkil etildi. Nemis dengiz floti tezda Breast kabi Fransuz portlariga koʻchib oʻtdi. U-qayiq kampaniyasi Germaniya portlariga qaraganda Fransuz portlaridan ancha samaraliroq oʻtkazilishi mumkin edi. Fransiyaning qulashi Oʻrta er dengizidagi strategik muvozanatni ham oʻzgartirdi. Qirollik dengiz flotining qattiq siqilgan kuchlari endi tezkor, zamonaviy Italiya dengiz floti tomonidan oʻqqa tutildi. Fransiya ham Tinch okeanida muhim ahamiyatga ega edi. Fransuzlar hujumi natijasida yaponlar Inchonaga koʻchib oʻtdilar va Birma, Malayziya, Singapurdagi inglizlar manfaatiga tahdid qildilar. Qoʻshma Shtatlar Yaponiyaga strategik materiallar eksportiga embargo qoʻydi. Bu esa oxir-oqibat yaponlarning Pearl Harbor hujumiga olib keladi.

Iqtisodiyot

Fransiya oʻzining iqlimi va unumdor tuproqlari tufayli yer yuzidagi eng samarali mamlakatlardan biridir. Sanoat inqilobidan oldin bu Fransiyani Yevropagi eng boy va potentsial eng qudratli davlatga aylantirdi. Sanoat inqilobidan oldin Fransiya Yevropa ishlarining markazida edi. Buyuk Britaniyada sanoat inqilobi boshlandi. Fransiya va Germaniya ortda qoldi, ammo XIX asrning oʻrtalariga kelib ikkala davlat ham tez rivojlana boshladi. Bu yerda Germaniya Fransiyadan oldinga oʻtdi. Fransiya dunyoda yetakchi edi, lekin Buyuk Britaniya, Germaniya va AQShdan orqada edi. Sanoat rivojlanishi Belgiya bilan birgalikda Fransiyaning shimoli-sharqida jamlangan. Bu yerda koʻmir konlarining joylashuvi omil boʻldi. Sizdan tashqari shimoli-sharqda, Fransiyaning qolgan qismi deyarli oʻzgarmadi, asosan dehqon xoʻjaligi hukmronlik qiladigan mamlakat. Sanoatlashtirishning jadal sur’atlari Prussiya/Germaniyaning Franko-Prussiya urushida (1870-1871) gʻalaba qozonishining bir qismi edi. Urushda Fransuzlar bitta saboq oldilar, kuchli sanoatlashgan ittifoqchilarsiz nemislarga qarshi kurashmanglar. Bu nemislar oʻrganmagan saboq edi. Fransiya sanoati toʻqimachilik va baʼzi togʻ-kon sanoatiga asoslangan edi, ammo ogʻir sanoat nemislarga qaraganda ancha kam edi. Fransiya nima uchun nisbatan sekin sanoatlashgani toʻliq aniq emas. U Amerika Qo'shma Shtatlaridan koʻra muhimroq texnologik imkoniyatlarga ega edi. Napoleon I ilm-fan va taʼlimni rivojlantirdi. Natijada malakali olimlar va muhandislar paydo boʻldi. Diniy urushlar oxirida katolik monarxiyasining protestant gugenotlarni taʼqib qilishi sabab boʻlgan deb hisoblaymiz (18-asr). Protestantlar Fransiyadagi eng tadbirkor va mexanik qobiliyatli guruh edi. Fransiya biznesi sanoat inqilobining rivojlanishi davomida anʼanaviylik va paternalizm yuqori baholangan mustahkam oilaviy firmalarga aylandi. Fransiya kuchli bank tizimini rivojlantirdi, garchi Rotshildlarning ahamiyati Amerika va Britaniyada sanoat rivojlanishida shunday muhim rol oʻynagan fond birjasining paydo boʻlishiga toʻsqinlik qilgan boʻlsa-da. Parij Berlindan koʻra koʻproq Vena kabi hashamatli hunarmandchilikning jahon markaziga aylandi. Yirik zavodlar, yirik korporatsiyalar, ogʻir sanoatning rivojlanishi nemislardan orqada qoldi. Fransiya muhim temir yoʻl tizimini ishlab chiqdi, bu boshqa mamlakatlarda boʻlgani kabi sanoatlashtirishga yordam berdi. Amerika va Buyuk Britaniya va kamroq darajada Germaniyadan farqli oʻlaroq, Fransuz temir yoʻl tizimi birinchi navbatda iqtisodga qaratilgan emas edi va shuning uchun bu boshqa mamlakatlarda, hatto Belgiyada boʻlgani kabi, sanoatlashtirish uchun kuchli kuch emas edi. Germaniyadan farqli oʻlaroq, Fransiya iqtisodiyoti Birinchi jahon urushidan zarar koʻrdi. Shimoliy-sharqiy sanoatning katta qismi nemislar tomonidan ishgʻol qilingan va katta jismoniy zarar koʻrgan. Fransiya urushda Amerika va Britaniya kreditlari bilan ushlab turilgan va Germaniyadan farqli oʻlaroq, u oziq-ovqat ishlab chiqarishda etarli edi. Urushdan keyin Fransuzlar zararni toʻlashda shunchalik qattiq turib olishganining sababi shundaki. Depressiya Fransiyaga Amerika, Britaniya va Germaniya kabi qattiq taʼsir qilmadi, chunki u qisman sanoat unchalik kuchli emas edi. Biroq, gʻalayonlar (1934) va Léon Blumning sotsialistik Xalq fronti hukumatining saylanishi (1936) bilan taʼsir koʻrsatdi. Sotsialistik hukumat bilan boʻlgan xursandchilik ish tashlashlar toʻlqiniga olib keldi. 2 millionga yaqin ishchi ish tashlashga chiqdi. Ishchilar zavod va doʻkonlarni egallab oldilar. Ish tashlashlar Blumning buyrugʻi bilan emas, balki oʻz-oʻzidan va asosan uyushmagan edi. Ishbilarmonlar kommunistik inqilob kelayotganini koʻrdilar. Ular Blum bilan yashirincha uchrashishdi va Matignon kelishuvlari deb nomlanuvchi mehnat qonunchiligidagi yirik islohotlarni muhokama qilishdi. [Rossiter] Mehnat toʻqnashuvi va iqtisodiy chalkashlik Germaniyadagi iqtisodni urush holatiga qoʻygan natsistlardan keskin farq qilar edi. Germaniyaning qayta qurollanishi Blumni xavotirga soldi. U Fransuz qurollarini ishlab chiqarishni koʻpaytirish boʻyicha katta dasturni boshladi. Biroq, Fransiya Germaniya kabi sanoat salohiyatiga ega emas edi. Qayta qurollanish xarajatlari Xalq frontini ijtimoiy islohotlar dasturidan voz kechishga majbur qildi. Urush boshlangan paytda, Germaniya iqtisodiyoti Fransiyadan ancha katta edi. Va bir necha yillar davomida Germaniya iqtisodiyotining katta qismi qurol ishlab chiqarishga bagʻishlandi. Bir hisob-kitoblarga koʻra, Germaniyaning 385 milliard dollariga nisbatan 200 milliard dollar. Germaniya istilosi Fransiya iqtisodiyotini Germaniya nazorati ostiga oldi (1940). Vichy rahbari, Birinchi Jahon urushi qahramoni Marshall Petain Germaniya urushda gʻalaba qozonganiga ishondi va bu hamkorlikni yagona mumkin boʻlgan siyosat sifatida qabul qildi. Vichy kichik biznesni ham, sanoatni ham modernizatsiya qilishga oʻtdi. Vichi hukumati kichik biznesni modernizatsiya qilish va professionallashtirish boʻyicha Savdoni Tashkilot Bosh Qoʻmitasini (CGOC) tuzdi. Vichi hukumati barcha ishlab chiqarishni, shu jumladan yirik sanoat konsernini ham nazorat ostiga oldi. Vichy Fransuz iqtisodiyotini fashistlarning urush iqtisodiyoti bilan sinxronlashtirdiGermaniya Großraum. Natsistlarning iqtisodiy modeli amalga oshirildi. Erkin kasaba uyushmalari tarqatib yuborildi va ularning oʻrniga ishchilar ishtirokisiz ishlaydigan davlat nazoratidagi mehnat uyushmalari tashkil etildi. Fransiya iqtisodiyoti salbiy valyuta kurslari va tovon toʻlovlari tufayli Germaniyaning ommaviy ekspluatatsiyasi uchun ochiq edi. Fransiya eng katta iqtisodiyotga ega edi, agar barcha bosib olingan mamlakatlar va urushning koʻp qismida nemislar uchun asosiy yordam boʻlgan. Gitlerning strategik qarashlari Sharqdagi istilolar orqali urushni moliyalash va taʼminlash edi. Bu istilolar oʻylagandek amalga oshmaganligi sababli, Germaniyaning urush harakatlarini ishgʻol qilingan Gʻarb, ayniqsa Fransiya qoʻllab-quvvatladi. Fransiya Germaniya uchun asosiy yordam boʻlgan boʻlsa-da, nemislar muhim Fransuz qurol sanoatidan keng foydalana olmadilar. Ular yuk mashinalarini ishlab chiqarish uchun Renault zavodlaridan foydalanganlar. Fransiya qishloq xoʻjaligiGermaniyaning oziq-ovqat ehtiyojlarini qondirishga yordam berdi. Koʻpgina Fransuz harbiy asirlari nemis fermalarida ham ishlagan. Vichi katta miqdordagi Fransuz qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini Reyxga joʻnatishi kerak edi, bu esa Fransiyada jiddiy oziq-ovqat tanqisligini keltirib chiqardi. Germaniya uchun muammo Natsistlarning markazlashtirilganligi edi, Fransuz iqtisodiyotini byurokratik nazorat qilish dahshatli muvaffaqiyatsizlik edi. Iqtisodiyot ishlab chiqarishning keskin pasayishi bilan qisqardi. Va ishgʻol davrida ishlab chiqarish pasayishda davom etdi. Fransiya ishlab chiqarish sezilarli darajada qisqardi. 1939-yildagi 200 milliard dollarlik ishlab chiqarish atigi 110 milliard dollarga tushib, 1943-yilga kelib 50 foizga qisqardi. 1944-yilda esa 50 foizdan pastga tushdi. Bu katta pasayish nemislar uchun ekspluatatsiya qilish uchun juda kam mablagʻ qolganligini anglatardi. Bularning aksariyati NATSistlar siyosatining bevosita natijasi edi. Fransiyaga yuklangan ogʻir yuklar va natijada tanqislik samarali ish haqining keskin tushib ketishiga olib keldi va ishchilarning motivatsiyasini pasaytirdi. Ishchi kuchi tanqisligi asirlarni ozod etishdan bosh tortish va ishchilarni majburiy chaqirish natijasida yuzaga keldi. Nemislar zarur xomashyo yetkazib berishmadi. Borgan sari shafqatsiz nemislarga passiv qarshilik koʻrsatish samarasizlikni oshirdi. Fransiya zavodlari nemis zavodlariga qaraganda unumdorligi ancha past edi. [Speer] Urush nemislarga qarshi boshlanganda, ularning talablari ortib, Fransuz ishlab chiqarishini yanada yomonlashtirdi. Fransiya temir yoʻl tizimi nemislar tomonidan Fransiya urushi oʻljalarini, oziq-ovqat va sanoat mahsulotlarini Reyxga qaytarish uchun keng qoʻllanilgan. Va ishgʻol kuchlari uchun harbiy yuklarni joʻnatish, ayniqsa nemislar Atlantika devorini qurishni boshlaganlarida muhim ahamiyatga ega. Ittifoqchilar temir yoʻl hovlilari va yirik zavodlarni bombardimon qila boshladilar. Fransiya temir yoʻl tizimi D-Daygacha katta darajada vayron qilingan. Vichi Fransiya iqtisodiyoti uchun birinchi kompleks rejani yaratdi. Bu avvalgi Fransiya hukumati tomonidan amalga oshirilmagan. D kunidan soʻng, general DeGuale tomonidan tashkil etilgan Muvaqqat hukumat Fransiyani tiklash harakatlari uchun markazlashtirilgan Vichi rejalarini qabul qildi (1944-1945). Monet rejasi katta qismi Vichi rejalariga asoslangan edi (1946). Oʻsha paytda Vichi rejalaridan foydalanish eʼlon qilinmagan boʻlsa-da, Vichi va De Gualle guruhi ham urushdan oldingi iqtisodni tiklamasayam, davlat iqtisodiyotini rejalashtirishga murojaat qilgani diqqatga sazovordir.

Ozodlik (1940—1945)

Ittifoqchilar Normandiyaga tushdilar (1944-yil iyun). Biroq, Fransiyaning koʻp qismi avgustgacha ozod qilinmadi. Sentabrga qadar mamlakatning deyarli barchasi ozod qilindi. Fransiya oʻz qurolli kuchlarini qayta tiklashni va sharqdan Reyxga yurishda ishtirok etdi. Ozod qilingan Fransiyada ikkita masala hukmronlik qildi: Birinchisi, hamkorlarni jazolash edi. Xulosa adolat ozodlikdan soʻng darhol amalga oshirildi. Tartib oʻrnatilgach, hamkasblarni jazolash murakkab ish boʻlib chiqdi. Evropaning qolgan qismidan farqli oʻlaroq, Fransiya nemislar bilan sulh imzoladi va Vichi qonuniy milliy hukumat edi. Natijada, koʻplab hamkorlikchilar qonuniy Fransiya hukumatining koʻrsatmalarini bajarayotganliklarini va nemislar bilan hamkorlik qilmayotganliklarini aytishlari mumkin edi. Ikkinchi va eng muhimi, Fransiyaning kelajagi edi. Bu guallistlar va kommunistlar oʻrtasidagi hokimiyat uchun kurash bilan belgilandi. Fransiya sanoatiga katta zarar yetkazildi, garchi bosib olingan Sharqdagi kabi boʻlmasa ham. Fransiya Yevropagi baʼzi boy qishloq xoʻjaligiga ega. Nemislar esa 1944-yil hosili keltirilgunga qadar quvib chiqarildi va nemis ekspluatatsiyasisiz oziq-ovqat mavjud edi.

Birodarlik

Nemislar Fransiyada oʻz tasirini saqlab qolish uchun katta harbiy kuchini saqlab qolishdi. Bu yerda nemis askarlari tomonidan tugʻilgan koʻplab bolalar bor edi. Baʼzi bir hisob-kitoblarga koʻra, 1943-yil mayigacha 50 000 kishi. Himmler nemis askari bilan Fransuz ayolining bolalari buga misol qilib keltirishimiz mumkin. Norvegiyadagi nemis askarlari tomonidan tugʻilgan bolalar kabi Fransiyadagi bolalar gʻayratli boʻlmasa-da, Himmler hali ham Fransuz bolalarini „qimmatli nemis qoni“ deb bilardi.

Fransiya mustamlaka imperiyasi

Ikkinchi jahon urushi davrida Fransiya dunyodagi ikkinchi yirik mustamlaka imperiyasiga ega edi, faqat Buyuk Britaniyadan keyin ikkinchi oʻrinda edi. Fransiya imperiyasi Sahroi Kabir va Senegalning koʻp qismi kabi kam aholi yashaydigan va unumdor boʻlmagan katta hududlarni oʻz ichiga olgan. Imperiya Britaniyaga koʻp yordam koʻrsatmadi. U Britaniya Dominionlari kabi Fransuzlarning muhim yordamiga ega emas edi. Birinchi jahon urushi davrida mustamlakachi qoʻshinlar Gʻarbiy frontni qoʻllab-quvvatlashda muhim rol oʻynadi. Fransiya Reynni bosib olganida mustamlakachi qoʻshinlarga hujum qilganda nemislarning gʻazabini keltirgan, amooa nemislar hech narsa qilisholmagan. Fransiya mustamlakachi qoʻshinlarini urushga safarbar qildi, ikkinchi jahon urushi paytida ham, lekin ularning Fransiyaga yordam berishi amrimahol edi bu esa Fransiya armiyasining qulashi bilan yakunlandi (1940-yil iyun). Nemis asirga olgan koʻplab afrikalik askarlarni otib tashladi. Nemislar tomonidan Fransuzlarga qoʻyilgan sulh Vichiga (asosan nemis nazorati ostida) oʻz imperiyasini saqlab qolishga imkon berdi va bu, shubhasiz, Britaniyani murosaga kelishga undadi. Fransuz mustamlakalari Vichiga sodiqliklarini eʼlon qildilar.

Qochqinlar

Germaniyada fashistlarning kuchayishi bilan Fransiya yakka oʻzi Germaniya bilan toʻqnash kelishga jur’at eta olmadi (1933). Fransiya Buyuk Britaniyaning tinchlantirish strategiyasiga amal qilishga majbur boʻldi. Va boshqa urushdan qochish istagi bu yondashuvni ichki qoʻllab-quvvatlashni anglatardi. Gitlerning irqchi Natsistlar politsiyasi davlati odamlarning mamlakatni tark etishiga sabab boʻldi. Koʻpchilik yahudiy edi, lekin hammasi emas. Koʻpchilik Fransiyada xavfsizlikni qidirdi. Ispaniya fuqarolar urushining boshlanishi (1936) janubdan qochqinlar oqimiga olib keldi. Fransiyada chet ellik qochqinlarga gʻamxoʻrlik qilish uchun resurslar yoʻq edi. Gitlerni tinchlantirish gʻoyasiga haliyamishoniyotgan britaniyaliklar deyarli qochqinlarni qabul qilmagan. Gollandiya, Belgiya va Fransiya hududlarida qochqinlar bilan toʻlib-toshgani uchun ularning aksariyati Britaniyaga ketdi. Germnlar va Sovet qoʻshinlari Polshaga bostirib kirib, Ikkinchi jahon urushini boshladi (1939-yil sentabr). Angliya va Fransiya Germaniyaga urush eʼlon qildi. Fransuzlar odamlarni shimoldagi jangovar hududlardan koʻchirdilar. Strassburg evakuatsiya qilindi. Nemislar gʻarbiy hujumni boshlaganlarida (1940-yil may), Belgiya va Shimoliy Fransiyadagi odamlar Birinchi Jahon urushidagi kabi janubga qarab yoʻllarni suv bosdi. Luftwaffe samolyotlari Fransuz boʻlinmalarining frontga qarab harakatlanishiga xalaqit berish uchun ularni bostirib tashladi. Bu safar nemislar tezroq harakat qilishdi va boshqacha taktik doktrinaga ega edilar. Ittifoqchilar Dunkirkni evakuatsiya qilgandan soʻng, nemislar janubga burilib ketishdi. Qochqinlar Parijdan chiqib ketishdi. Va Fransuzlar sulh soʻrashdi va Vichida yangi hukumat tuzdilar (1940-yil iyun). Fransuzlar odamlarni shimoldagi jangovar hududlardan koʻchirdilar. Strassburg evakuatsiya qilindi. Nemislar gʻarbiy hujumni boshlaganlarida (1940-yil may), Belgiya va Shimoliy Fransiyadagi odamlar Birinchi Jahon urushidagi kabi janubga qarab yoʻllarni suv bosdi. Ittifoqchilar Dunkirkni evakuatsiya qilgandan soʻng, nemislar janubga burilib ketishdi. Qochqinlar Parijdan chiqib ketishdi.

Koʻchirilgan bolalar

Ikkinchi jahon urushi davrida va urushdan keyingi davrda (baby-boom davri) Parijda va boshqa yirik shaharlarda katta miqdordagi Fransuz ota-onalari bolalarni mamlakatdagi boshqa oila yoki qarindoshlari bilan yashashga yuborishdi. Mehribonlik uylarida faqat bir nechta bolalar tarbiyalangan. Bu mavzu yetarlicha tahlil qilinmagan. Urush boshlanishi bilanoq, koʻplab bolalar oʻz xavfsizligi uchun mamlakatda, xavfliroq shaharlardan uzoqroqqa koʻchirildi. Bolalar koʻpincha qarindoshlari tomonidan tarbiyalangan va baʼzida bir necha yil davomida oilalariga qaytmagan. Shunday qilib, ular baʼzida ota-onasining uyida qolmaganidan boshqacha hayot tarzda tarbiyalangan. Koʻpgina bolalar bor-yoʻgʻi bir necha oyga joʻnab ketishdi, boshqalari esa yillar davomida uzoqda boʻlishdi. Baʼzilar hech qachon uyga qaytmagan. Bola uchun hatto qisqa muddat ham uning hayotining muhim qismidek tuyulardi.

Adabiyotlar

Asselain, Jean-Charles. Histoire économique de la France du XVIIIe siècle à nos jours.

Bogert, Genevieve. "Planting seeds of peace, " The Washington Post (May 28, 2004), p. W11.

Brinkley, Douglas, et. al. Jean Monet: The Path to European Unity (1992).

Cohn, Marthe with Windy Cohn. Behind Enemy Lines: The True Story of a French Jewish Spy in Nazi Germany (Harmony), 282p.

Davidson, Eugene. The Unmaking of Adolf Hitler (Univesity of Missouri: Columbia, 1996), 519p.

Eizenstat, Stuart. Imperfect Justice.

Freidel, Frank. Franklin D. Roosevelt: Rendezvous with Destiny (Little Brown: Boston, 1990), 710p.

Harrison, Mark. "The economics of World War II: An overview, " in „The Economics of World War II: Six Great Powers“ in Mark Harrison, ed. International Comparison (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), (University of Warwick). We have used Table 1-3. The dollar figures are in 1999 dollars.

Jackson, Julin. The Popular Front in France: Defending Democracy, 1934-38 (1990), 369p.

Jones, Joseph. "Vichy France and postwar economic modernization: The case of the shopkeepers, " French Historical Studies (1982) Vol. 12, No. 4, pp. 541–63.

Kaufmann, J. E. Fortress France: The Maginot Line and French Defenses in World War II (Stackpole Military History).

Mouré, Kenneth. "Food rationing and the black market in France (1940-1944), " French History (2010) Vol. 24, No. 2.

Rossiter, Adrian, "Popular Front economic policy and the Matignon negotiations, „ Historical Journal Vol.30, No. 3 (1987), pp. 663–84.

Speer, Albert. Richard and Clara Winston, trans. Inside the Third Reich (Avon Books: New York, 1970), 734p.

Thomas, Martin.“French economic affairs and rearmament: The first crucial months, June-September 1936, Journal of Contemporary History Vol. 27, no. 4 (1992), pp. 659–70.