Huquqlarni jamoaviy asosda boshqarish
Huquqlarni jamoaviy asosda boshqarish — mualliflik huquqi egalari nomidan harakat qiluvchi tashkilotlar tomonidan mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni litsenziyalash jarayoni[1]. Huquqlarni jamoaviy asosda boshqaradigan tashkilotlar, baʼzan shuningdek, jamlovchi jamiyatlar deb ham yuritiladi, qoida tariqasida, mualliflik huquqi va turdosh huquqlar egalari guruhlari, yaʼni: mualliflar (yozuvchilar, bastakorlar, rassomlar va fotosuratchilar kabi), ijrochilar (musiqachilar, aktyorlar va raqqoslar kabi), nashriyotlar, fonogramma tayyorlovchilar, film ishlab chiqaruvchilar hamda boshqa huquq egalari manfaatlarini ifoda etadi[2]. Eng asosiysi, huquq egalari ushbu jamoaviy tashkilotlarga oʻz asarlaridan foydalanilishini kuzatib borish, istiqbolli foydalanuvchilar bilan litsenziya shartnomalari boʻyicha muzokaralar olib borish, huquqlarni boshqarishga oid aniq maʼlumotlar va axborotlarni hujjatlashtirish, mualliflik huquqi obyektlaridan foydalanganlik uchun haq olish hamda ushbu haqni huquq egalari oʻrtasida adolatli taqsimlanishini taʼminlash vakolatini beradilar[3]. Jamoaviy tashkilotlar, shuningdek, qonunchilikda belgilangan vakolatlar asosida ham ish yuritadi. Ularning faoliyati ustidan davlat nazorati darajasi turli yurisdiksiyalarda turlichadir.
Tarixi
Huquqlarni jamoaviy asosda boshqarish deyarli mualliflik huquqi qonunchiligining oʻzi kabi qadimgi tarixga ega. Jamoaviy tashkilot orqali huquqlarni jamoaviy boshqarish birinchi marta 1777-yilda Fransiyada, teatrlarda dramatik va adabiy asarlardan foydalanish munosabati bilan yuzaga kelgan boʻlib, bu muvaffaqiyat Pierre Beaumarchais saʼy-harakatlariga borib taqaladi[4]. Musiqa sohasidagi birinchi jamoaviy tashkilot esa 1850-yilda Fransiyada tashkil etilgan[5][6]. 2020-yillarning boshlariga kelib, jamoaviy tashkilotlar dunyoning taxminan 130 ta mamlakatida faoliyat yurita boshladi[7]. „Huquqlarni jamoaviy asosda boshqaradigan tashkilot“ atamasi paydo boʻlgunga qadar turli nomlar qoʻllanilgan, masalan, bir qator mamlakatlarda hozirgacha ishlatilib kelayotgan „jamlovchi jamiyat“ atamasi shular jumlasidan. Boshqa atamalar qatoriga „jamoaviy maʼmuriyat jamiyatlari“ va „litsenziyalovchi organlar“ kiradi.
Jamoaviy boshqaruvdagi huquq turlari
Huquqlarni jamoaviy asosda boshqaradigan tashkilotlar orqali amalga oshiriladigan jamoaviy boshqaruv mualliflik huquqi qonunchiligida nazarda tutilgan va huquq egalari tomonidan litsenziya asosida beriladigan yoki qonunchilikka muvofiq majburiy jamoaviy boshqaruv obyekti hisoblangan bir qator mutlaq huquqlarni qamrab olishi mumkin, jumladan:
- ommaviy ijro huquqi, masalan, musiqa bar yoki klublarda qoʻyilganda yoki ijro etilganda;
- efirga uzatish huquqi, masalan, jonli yoki yozib olingan ijrolar radio yoki televizor orqali efirga uzatilganda;
- musiqa yozuvlaridagi mexanik tarzda koʻpaytirish huquqi, masalan, asarlar CD-disklar yoki onlayn striming kabi yozib olish va tarqatish maqsadlarida takrorlanganda;
- dramatik asarlardagi ijro huquqlari, masalan, teatr muayyan asarni sahnalashtirib namoyish etganda;
- adabiy, tasviriy sanʼat va musiqiy asarlarni nusxa koʻchirish huquqlari, masalan, kitob yoki nota varagʻidan kseronusxa olish apparati yordamida nusxa koʻchirilganda;
- turdosh huquqlar, masalan, ijro yozuvlaridan (fonogrammalardan) efir koʻrsatuvlari va eshittirishlarida foydalanilganda ijrochilar va prodyuserlarning ega boʻladigan huquqlari.
Turli ijodiy sohalarda koʻpincha oʻz yoʻnalishiga xos boʻlgan (maxsus) atamalar qoʻllaniladi, jumladan[7]:
- Ijro huquqlarini boshqaruvchi tashkilotlar — musiqiy asarlarga boʻlgan huquqlarni boshqarish uchun;
- Musiqa litsenziyalash kompaniyalari — prodyuserlarning huquqlari uchun;
- Ijrochilar huquqlarini jamoaviy asosda boshqaradigan tashkilotlar;
- Matn va tasvir sohasidagi nusxa koʻchirish huquqlarini boshqaruvchi tashkilotlar.
Manbalar
- ↑ „Collective Management Organisations“. www.ipos.gov.sg. Qaraldi: 2022-yil 28-fevral.
- ↑ „Collective Management of Copyright and Related Rights“. World Intellectual Property Organisation. 2013-yil 16-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 28-fevral.
- ↑ Ficsor, Mihaly. Collective Management of Copyright and Related Right. Geneva: World Intellectual Property Organization, 2002 — 17-bet. ISBN 9789280511031.
- ↑ Gervais, Daniel (2010). Collective Management of Copyright. Netherlands: Kluwer Law International. p. 4. ISBN 978-90-411-2724-2.
- ↑ „Collective Management in Reprography“ 9. WIPO & IFRRO. 2011-yil 17-iyulda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ FICSOR, Mihaly. COLLECTIVE MANAGEMENT OF COPYRIGHT AND RELATED RIGHTS. World Intellectual Property Organization (WIPO), 2002 — 18–20-bet.
- ↑ 7,0 7,1 En, Tarja Koskinen-OlssonENEN (2023) (en). Collective Management of Text and Image-Based Works. p. 15. doi:10.34667/tind.47985. https://www.wipo.int/publications/en/details.jsp?id=4664&plang=EN. Qaraldi: 2023-12-04.Huquqlarni jamoaviy asosda boshqarish]] Andoza:Cc-notice