Hujariyya (Abbosiylar qoʻshini)
| Hujariyya حجرية | |
|---|---|
| Faol | tax. 900 – 936 |
| Kimga qaram | Abbosiylar xalifaligi |
| Tip | Kavaleriya |
| Hajm | Turli xil |
Hujariyya (arabcha: حجرية) – Abbosiylar qoʻshinining asosiy tarkibiy qismlaridan biri sanalgan elita otliq harbiy korpusi. Taxminan 900-yildan 936-yilda majburan tarqatib yuborilguniga qadar faol boʻlgan.
Etimologiyasi
Mazkur nom „xona, hujra“ maʼnosini anglatuvchi ḥujra soʻzidan kelib chiqqan boʻlib[1], xalifalik saroyi hamda uning hujralari ichida yoki ularga yaqin joylarda joylashtirilgan va tayyorlangan qoʻshinlarga nisbatan qoʻllangan[1][2].
Tashkil etilishi
Ushbu nomdagi ilk boʻlinma Abbosiy xalifa al-Mutazid (h. 892–902) hukmronligi davrida tashkil etilgan. Boʻlinma askarlari harbiy qullar, mamluklar yoki gʻilmon boʻlib, xojalar-murabbiylar (al-xudum al-ustāzīn) nazorati ostida tayyorlangan va qatʼiy kuzatuv ostida saqlangan. Bunday askarlarga murabbiylari hamrohligisiz saroydan tashqariga chiqish taqiqlangan[3]. Ular, asosan, otliq kamonchilar boʻlgan[4].
Roli va tarixi
900-yilda ilk bor tilga olingan ushbu boʻlinma X asrda Abbosiylar qoʻshinining asosiy otliq kuchiga aylangan[2]. Harbiy salohiyatiga qaramay, ular kamdan kam hollarda harbiy yurishlarda yoki viloyatlardagi garnizonlarda qatnashgani qayd etilgan boʻlib, vaqtlarining asosiy qismini Bagʻdodda oʻtkazgan. Bu yerda ular rasman xalifaning qoʻriqchilari vazifasini bajargan boʻlsalar-da, amalda koʻproq sarkardalarning tayanch kuchi vazifasini oʻtashgan[5]. Istisno holatlardan biri 927-yilda Qarmatlarning Iroqqa bostirib kirishiga qarshi safarbar etilishlari boʻlsa-da, bu holatda ham ular jangovar toʻqnashuvda ishtirok etmagan[4].
902-yilda al-Mutazid vafot etgan paytda Hujariyya muhim harbiy kuchga aylangan edi. Yangi xalifa al-Muktafiy (h. 902–908) mazkur boʻlinmaning sadoqatini taʼminlash maqsadida maoshlarini oshirdi. Bu, ayniqsa, al-Mutazidning bosh qoʻmondoni Badrni lavozimidan chetlatishga kirishgan bir paytda muhim harakat edi[4]. Saqlanib qolgan manbalarga koʻra, boʻlinmaning yuqori martabali aʼzolari 16 oltin dinor, quyi martabadagilari esa 12 dinordan maosh olgan[4]. Hujariyya al-Muqtadir (h. 908–932) hukmronligi davrida ham Abbosiylar qoʻshinlari asosini tashkil etishda davom etgan va koʻpincha maoshni oshirish talabi bilan tartibsizliklar uyushtirgani hamda Abbosiylar saroyi siyosatiga aralashgani qayd etilgan[4]. 927-yilga kelib, boʻlinma askarlarining soni taxminan 12 000 kishiga yetib, xalifalikning tobora kamayib borayotgan moliyaviy resurslari uchun uzoq yillik raqib hamda son jihatidan koʻproq boʻlgan Masaffi piyoda qoʻshin korpusini tor-mor etishga muvaffaq boʻlgan[6].
Tarqatib yuborilishi
Al-Muqtadir hokimiyatdan agʻdarilgach, hujariyya saroy siyosatiga yanada faolroq aralasha boshlab, 934-yilda xalifa al-Qohirni taxtdan tushirdilar[4]. Natijada, 936-yilda hokimiyat tepasidagi qudratli arbob Ibn Raʼiq boʻlinmani butunlay yoʻq qilishga qaror qildi. Hujariyya boʻlinmalariga xalifa ar-Radiy bilan birga Vositga borish buyurildi. U yerga yetib borgach, askarlar qayta sanoqdan oʻtkazilib, xizmatga yaroqsiz deb topilganlar, jumladan, „aralashib qolgan begonalar, oʻrinbosarlar, ayollar, savdogarlar va qochqinlar“ safdan chiqarildi. Bu holat qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. Biroq Ibn Raʼiq qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda Hujariyya katta talafot koʻrib magʻlubiyatga uchradi. Boʻlinmaning qolgan qismlari hatto Bagʻdodda ham taʼqib qilinib, hujumga uchradi. Askarlarning yashash joylari talon-toroj qilinib, yoqib yuborildi[4]. Boʻlinmaning oz sonli aʼzolarigina omon qoldi. Ayrimlari esa hatto Ibn Raʼiqning xizmatiga oʻtdi. Biroq Hujariyya harbiy tuzilma sifatida butunlay yoʻq qilindi[4]. Boʻlinma bilan birga Abbosiylar xalifaligida shaxsiy kuch markazlariga emas, balki bevosita sulolaga sodiq boʻlgan soʻnggi harbiy birlik ham barham topdi. Bu holat Ibn Raʼiq va undan keyingi harbiy sarkardalarning amalda kuchsiz, qoʻgʻirchoq xalifalar ustidan yarim diktatorlik nazorati oʻrnatishiga yoʻl ochdi[7].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 EI2.
- ↑ 2,0 2,1 Kennedy 2001, s. 157.
- ↑ Kennedy 2001, ss. 157, 158.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Kennedy 2001, s. 160.
- ↑ Kennedy 2001, s. 161, 162.
- ↑ Kennedy 2001, ss. 160–161.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 195, 197, 204.
Adabiyotlar
- Kennedy, Hugh. The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State. London and New York: Routledge, 2001. ISBN 0-415-25093-5.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Lewis, B., ed (1971). "Ḥud̲j̲ra". Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 545. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_2929. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%E1%B8%A4ud%CC%B2j%CC%B2ra&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.