Hitar Petar
Hitar Petar (bolgarcha: Xitʼr Petʼr) yoki Itar Pejo (makedoncha: Itar Peјo yoki Itar Petar)[1][2] — bolgar va makedon xalq ogʻzaki ijodining markaziy qahramonlaridan biri hisoblanadi[3]. Uning ismi oʻzbek tiliga „Ayyor Petr“ yoki „Zukko Petr“ deb tarjima qilinadi[4].
Hitar Petar kambagʻal qishloq yigiti boʻlishiga qaramay, favqulodda ayyorlik, oʻtkir zehn va zukkolikka ega personaj sifatida tasvirlanadi[5]. U Bolgariyada „tipik bolgar“, Shimoliy Makedoniyada esa „tipik makedon“ xalq qahramoni sifatida qabul qilinadi. U doimo boy zodagonlar, ochkoʻz ruhoniylar va sudxoʻrlarni mot qiladi. Shuningdek, u Sharq xalqlari orasida mashhur boʻlgan Nasriddin Afandining (Xoʻja Nasriddin) doimiy raqibi boʻlib, deyarli barcha latifalarda uni dogʻda qoldiradi. Shu sababli u oddiy xalqning qahramoni va ijobiy figura hisoblanadi. Turli rivoyatlarga koʻra, u Bolgariyaning Ruse, Haskovo yoki Gabrovo hududlaridan, makedon manbalariga koʻra esa Prilep hududidan ekanligi aytiladi, biroq u asosan tasavvurdagi xalq qahramonidir[6].
Tarixi
Hitar Petar obrazi ilk bor XVI–XVII asrlarda, Bolqon yarim oroli hali Usmonlilar imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan davrda paydo boʻlgan. Uning ismi yozma manbalarda birinchi marta 1850-yillarning oxirida uchraydi. Petko Slaveykov 1858-yilda Hitar Petar haqida yozgan boʻlsa, 1862-yilda Kuzman Shapkarev Metodi Kusevdan Hitar Petar haqidagi uzun ertakni yozib olgan[7].
1873-yilda Iliya Blaskov Ruse shahrida Hitar Petar haqidagi latifalar toʻplamini nashr etdi. Slaveykov, Vasil Cholakov va Dimitar Manchov kabi mualliflar ham ushbu qahramon haqidagi ertaklarni toʻplab borishgan[8]. Keyinchalik uning sarguzashtlari 1967-yilda operaga moslashtirildi. Shuningdek, u haqida ikkita mashhur komediya filmi — 1939-yilda „Nasriddin Xoʻja va Hitar Petar“ hamda 1960-yilda „Hitar Petar“ filmlari suratga olingan.
Shimoliy Makedoniyada Itar Pejo Mariovo hududidan deb hisoblanadi. Yozuvchi Stale Popov u haqidagi 30 dan ortiq hikoyalarni jamlab, „Itar Pejo“ toʻplamini nashr etgan. 1966-yilda Slavko Janevski „Itar Pejo injili“ nomli sheʼriy toʻplamini eʼlon qilgan[9]. 1977-yilda esa qahramon haqida teleserial suratga olingan.
Oʻxshash qahramonlar
Hitar Petar xarakter jihatdan boshqa Yevropa va Sharq folklori qahramonlariga juda oʻxshashdir. Ularning eng mashhurlari orasida quyidagilar bor:
- Nasriddin Afandi (Islom folklorida);
- Till Eulenspiegel (Nemis folklorida)[10];
- Thyl Ulenspiegel (Flamand folklorida);
- Csalóka Péter (Venger folklorida);
- Hershele Ostropoler (Yahudiylar folklorida).
Xotira
Makedoniyaning Prilep shahrida Itar Pejo sharafiga haykal oʻrnatilgan[11]. Shuningdek, Bolgariyaning Gabrovo shahridagi Yumor va satira uyi oldida ham uning haykali mavjud.
Qizigʻi shundaki, Antarktidadagi Triniti yarim orolida joylashgan „Hitar Petar Nunatak“ choʻqqisi aynan ushbu xalq qahramoni sharafiga nomlangan[12].
Manbalar
- ↑ Sbornik ot bʼlgarski narodni umotvoreniya, Tom 2: Prikazki i predaniya, Sʼstavitel: Kuzman Shapkarev, 148. Prikazki i predaniya. Itar Petar. Pod redaksiyata na Todor Mollov. Varna: LiterNet, 2008
- ↑ Aleksandar Spasov, Georgi Stalev, Tradition in Macedonian Literature, Macedonian Pen, 1974, p. 16
- ↑ Tomé Sazdov, Macedonian Folk Literature, Macedonian Heritage Collection, translated by Synthia Keesan, Macedonian Review Editions, 1987, p. 167
- ↑ Marcel Cornis-Pope, John Neubauer as ed., History of the Literary Cultures of East-Central Europe, Volume 2, John Benjamins Publishing, 2006, p. 238
- ↑ Evguenia Davidova as ed., Wealth in the Ottoman and Post-Ottoman Balkans: A Socio-Economic History, Bloomsbury Publishing, 2016, p. 237
- ↑ Velichko Vʼlchev, „Xitʼr Petʼr i Nastradin Xodja. Iz istoriyata na bʼlgarskiya naroden anekdot“, Bʼlgarska akademiya na naukite. Sofiya, 1975, str. 350
- ↑ Stefanov, Petʼr (2015) Dom, osnovan vʼrxu kamʼk, Xitʼr Petʼr i bʼlgarskata smexova kultura; sp. Lyuboslovie, 2015, kn. 15, s. 154-161
- ↑ Tatyana Tsankova, Xitʼr Petʼr — makedones ili bʼlgarin? Anekdoti za Xitʼr Petʼr v repertoara na sʼvremenni razkazvachi, Faber, 2010, str. 224-230
- ↑ Some stories about Itar Pejo, Kristijan2005.bravehost.com. 9 April 2019
- ↑ Seven Folktales From Central Europe, University of Calgary. 2008-09-29
- ↑ Prilep ќe gradi spomenik na Itar Peјo, Dnevnik, 2008-09-29
- ↑ SCAR Composite Gazetteer of Antarctica
Havolalar
- Bolgar operalari: Hitar Petar (Wayback Machine saytida 2008-07-25 sanasida arxivlangan)
- Hitar Petar va Bay Ganyo solishtiruvi