Kontent qismiga oʻtish

Harbiy robotlar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Qurollangan RQ-1 Predator droni

Harbiy robotlar – transport tashishdan tortib, qidiruv-qutqaruv va hujum operatsiyalarigacha boʻlgan harbiy vazifalar uchun moʻljallangan avtonom yoki masofadan boshqariladigan mobil robotlar[1][2][3].

Hozirgi vaqtda bunday tizimlarning ayrimlari amaliyotda qoʻllanilmoqda, koʻpchiligi esa ishlab chiqilish jarayonida. 2025-yil holatiga koʻra, harbiy robotlar va harbiy dronlar oʻrtasidagi farq hali aniq emas: baʼzilar oʻlimga olib keluvchi avtonom qurollarni robotlar deb atashsa, boshqalar ularni „toʻliq avtonom harbiy dronlar“ deb taʼriflaydi[4].

Tarixi

Sovet TT-26 teletanki, 1940-yil fevral
Britaniya askarlari qoʻlga kiritilgan nemislarning „Goliath“ nomli masofadan boshqariladigan portlatuvchi mashinalari bilan (Normandiya jangi, 1944-yil)

Keng maʼnoda tushunilsa, harbiy robotlarning tarixi Ikkinchi jahon urushi va Sovuq urush davriga, yaʼni Germaniyaning Goliath (Goliaf) oʻziyurar minalari va Sovet Ittifoqining teletanklariga borib taqaladi. MQ-1 Predator dronining joriy etilishi esa „Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) xodimlari oʻzlarining oʻn yillik orzulari – razvedka maʼlumotlarini yigʻishda havo robotlaridan foydalanishning ilk amaliy natijalarini koʻra boshlagan“ davr boʻldi[5].

Urushlarda robotlardan foydalanish, anʼanaviy ravishda ilmiy fantastika mavzusi boʻlib kelgan boʻlsa-da, hozirda kelajakdagi urush olib borishning mumkin boʻlgan vositasi sifatida tadqiq qilinmoqda[6]. Turli armiyalar allaqachon bir qancha harbiy robotlarni ishlab chiqqan. Ayrimlar zamonaviy urushlarning kelajagi avtomatlashtirilgan qurol tizimlari orqali hal qilinishiga ishonadi. AQSh harbiylari havo-yer toifasidagi raketalar bilan qurollanishi mumkin boʻlgan va razvedka maqsadlarida qoʻmondonlik markazidan masofadan boshqariladigan RQ-1 Predator loyihasiga katta sarmoya kiritmoqda. DARPA (AQSh Mudofaa vazirligining istiqbolli tadqiqot loyihalari agentligi) 2004 va 2005-yillarda Mojave choʻlidagi murakkab relyeflardan oʻta oladigan uchuvchisiz yer usti vositalarini ishlab chiqish uchun maxsus tanlovlar oʻtkazdi. Ushbu musobaqalarga xususiy kompaniyalar va universitetlarni jalb qilish maqsadida 2 million dollarlik mukofot jamgʻarmasi ajratildi[7].

Artilleriya sohasida ham istiqbolli tadqiqotlar olib borilmoqda. Masalan, „Dragon Fire II“ deb nomlangan eksperimental qurol tizimi aniq oʻt ochish uchun talab qilinadigan yuklash va ballistik hisob-kitoblarni avtomatlashtiradi, bu esa oʻt ochishni qoʻllab-quvvatlash soʻrovlariga 12 soniya ichida javob berish imkonini beradi. Shunga qaramay, harbiy qurollarning toʻliq avtonom boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Jeneva konvensiyasining urush qonunlariga muvofiq, nishonlar taqiqlangan hududlarda emasligiga ishonch hosil qilish uchun muayyan nuqtalarda inson aralashuvi talab etiladi.

Avtonom qiruvchi samolyotlar va bombardimonchilarni yaratish yoʻnalishida ham siljishlar mavjud[8]. Dushman nishonlarini yoʻq qilish uchun avtonom samolyotlardan foydalanish juda istiqbolli, chunki robot-uchuvchilar uchun mashgʻulotlar talab etilmaydi, avtonom samolyotlar inson uchuvchilari (yuqori darajadagi G-kuchi tufayli) bajara olmaydigan manevrlarni amalga oshira oladi, samolyot konstruksiyasi hayotni taʼminlash tizimini talab qilmaydi va samolyotning yoʻqotilishi uchuvchining yoʻqotilishini anglatmaydi. Biroq, robototexnikaning eng katta kamchiligi – ularning nostandart vaziyatlarga moslasha olmasligidir. Yaqin kelajakda sun’iy intellekt sohasidagi yutuqlar buni tuzatishga yordam berishi mumkin.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi Liviya boʻyicha ekspertlar guruhining 2021-yil mart oyida eʼlon qilingan hisobotiga koʻra, 2020-yilda Kargu-2 droni Liviyada insoniy nishonni taʼqib qilgan va unga hujum qilgan. Bu oʻlimga olib keluvchi qurol bilan qurollangan avtonom qotil robotning insonlarga hujum qilgan birinchi holati boʻlishi mumkin[9][10].

Afzalliklari

Avtonom robototexnika askarlarni jang maydonidan uzoqlashtirish orqali ularning hayotini saqlab qoladi va asrab-avaylaydi. AQSh armiyasining Obyektlarni boshqarish qoʻmondonligi general-leytenanti Richard Lynch 2011-yilgi konferensiyada shunday degan edi:

Bugun jang maydonida sodir bo‘layotgan voqealar haqida o‘ylar ekanman… harbiy xizmatchilarimizning omon qolish darajasini oshirish uchun qila oladigan ishlarimiz borligini ta’kidlayman. Barchangiz buning haqiqat ekanini bilasiz[11]

AQSh armiyasining Tayyorgarlik va doktrinalar boshqarmasi mayori Kenneth Rose robot texnologiyalarining urushdagi baʼzi afzalliklarini sanab oʻtdi:[12]

Mashinalar charchamaydi. Ular ko‘zlarini yumishmaydi. Yomg‘ir yog‘ganda daraxtlar ostiga berkinishmaydi va do‘stlari bilan suhbatlashishmaydi... Qo‘riqchilik xizmatida insonning diqqat-e’tibori dastlabki 30 daqiqadayoq keskin pasayib ketadi... Mashinalar qo‘rquv nimaligini bilmaydi

Robotlarni yanada avtonom qilishga, yaʼni ularga uzoq vaqt davomida, ehtimol dushman hududiga oʻtgach ham mustaqil harakat qilish imkonini berishga eʼtibor ortib bormoqda. Bunday vazifalar uchun oʻsimlik moddalarini isteʼmol qilish (qidirib topish) orqali oʻz energiyasini mustaqil taʼminlashga moʻljallangan Energetik avtonom taktik robot kabi tizimlar sinovdan oʻtkazilmoqda. Harbiy robotlarning aksariyati masofadan boshqariladi va qurol bilan jihozlanmagan. Ular razvedka, kuzatuv, snayperlarni aniqlash, portlovchi qurilmalarni zararsizlantirish va shunga oʻxshash ishlar uchun qoʻllaniladi. Qurol bilan jihozlangan hozirgi robotlar ham masofadan boshqariladi, shuning uchun ular mustaqil ravishda hayotga qasd qilishga qodir emas.

Robotik janglarda his-tuygʻu va ehtirosning yoʻqligi urush davridagi axloqsiz xatti-harakatlarni sezilarli darajada kamaytiradigan foydali omil sifatida qaralmoqda. Avtonom mashinalar „haqiqiy axloqli robotlar“ boʻlishi uchun emas, balki urush qonunlari va jangovar harakatlar qoidalariga rioya qilishlari uchun yaratiladi. Shunday qilib, inson-askarning shoshqaloq qarorlar qabul qilishiga taʼsir qiluvchi charchoq, stress, hissiyot va adrenalin kabi omillar bartaraf etiladi; alohida shaxslar tomonidan qabul qilingan qarorlarning jang maydoniga salbiy taʼsiri boʻlmaydi.

Rasmlar

Manbalar

  1. ↑ Voth, D. (2004). "A new generation of military robots". IEEE Intelligent Systems 19 (4): 2–3. doi:10.1109/MIS.2004.30. 
  2. ↑ Franke, Ulrike Esther „Military Robots And Drones“, . Routledge Handbook of Defence Studies. London: Routledge, 2018. ISBN 9781315650463. 
  3. ↑ Agarwala, Nitin (2023). "Robots and Artificial Intelligence in the Military.". Obrana a Strategie 23 (2): 083–100. doi:10.3849/1802-7199.23.2023.02.083-100. 
  4. ↑ „Military drone systems in the EU and global context: Types, capabilities and regulatory frameworks“.
  5. ↑ Steve Coll, Ghost Wars (Penguin, 2005 edn), pp.529 and 658 note 6.
  6. ↑ Robots and Robotics at the Space and Naval Warfare Systems Center Pacific (Wayback Machine saytida 1999-02-20 sanasida arxivlangan)
  7. ↑ „Welcome to Grandchallenge“. www.grandchallenge.org. 2007-yil 11-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  8. ↑ Talbot, David „The Ascent of the Robotic Attack Jet“. MIT Technology Review.
  9. ↑ Hambling, David „Drones may have attacked humans fully autonomously for the first time“ (en-US). New Scientist. Qaraldi: 2021-yil 30-may.
  10. ↑ „Killer drone 'hunted down a human target' without being told to“ (en-US). New York Post (2021-yil 29-may). Qaraldi: 2021-yil 30-may.
  11. ↑ Cheryl Pellerin (American Forces Press Service) - DoD News:Article published Aug. 17, 2011 (Wayback Machine saytida 2024-02-21 sanasida arxivlangan) published by the U. S. Department of Defense, WASHINGTON (DoD) [Retrieved 2015-07-28]
  12. ↑ „Robot soldiers“. BBC News (2002-yil 12-aprel). 2011-yil 25-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-may. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Harbiy_robotlar&oldid=473768" dan olindi