Kontent qismiga oʻtish

Hanifa Malikova

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Hanifa Malikova
ozarbayjoncha: Hənifə Məlikova

Hasanbey Zardabiy va Hanifa Malikova
Tavalludi
Hanifa Abayeva

5-may 1856-yil
Nalchik, Rossiya imperiyasi
Vafoti 2-may 1929-yil(1929-05-02)
(72 yoshda)
Boku, Kavkazboʻyi SFSR, SSSR
Fuqaroligi Rossiya bayrogʻi Rossiya imperiyasi
Ozarbayjon bayrogʻi ODR
SSSR bayrogʻi SSSR
Taʼlimi Avliyo Nina bilim yurti
Kasbi pedagog

Hanifa Aslanbekovna Malikova (qizlik familiyasi Abayeva, ozarbayjoncha: Hənifə Məlikova, 1856-yil 5-may, Nalchik — 1929-yil 2-may, Boku) — Kavkazda dunyoviy taʼlim olgan birinchi musulmon ayollardan biri[1][2]. Keyinchalik Malikova ozarbayjonlik maʼrifatparvar va ziyoli Hasanbey Zardabiyga turmushga chiqqan va 1875—1877-yillarda Zardabiy bilan birga ozarbayjon tilidagi birinchi „Əkinçi“ (tarjimasi „Targʻibotchi“) gazetasini nashr etishda faol ishtirok etgan. Malikova yana Ozarbayjondagi birinchi ayol oʻqituvchilardan biri boʻlgan[3], Bokudagi rus-musulmon qizlar maktabida ishlagan hamda Boku musulmon ayollar maktabining birinchi direktori boʻlgan.

Tarjimayi holi

Hanifa Abayeva 1856-yil 5-mayda Shimoliy Kavkazning Nalchik shahrida tugʻilgan[4]. Millati bolqor[1]. Rossiya imperatori armiyasi zobiti Aslanbek Abayevning qizi[5]. 1862—1872-yillarda Tiflisdagi Avliyo Nina ayollar maktabida tahsil olgan[2]. Bu esa oʻsha paytda xristian mamlakatida musulmon qizlarning taʼlim olishi kamdan-kam uchraydigan holat boʻlgandi[6].

1872-yilda „Kavkaz“ gazetasi Avliyo Nina bilim yurtini bitirgan qizlar roʻyxatini eʼlon qiladi va ular orasida Abayevaning nomi ham bor boʻlgan. Roʻyxatda musulmon ayolning ismini koʻrgan ozarbayjonlik jurnalist va ziyoli Hasanbey Zardabiy Hanifa bilan uchrashish uchun Tiflisga borishga qaror qiladi. Hasanbeyning Hanifa Abayeva bilan birinchi uchrashuvi unda ijobiy taassurot qoldiradi. Ushbu tanishuvdan soʻng ular Tiflisda turmush qurishadi va keyinchalik Bokuga koʻchib oʻtishadi[4][7].

Bokuda boʻlgan Hanifa Malikova oʻz uyida maktab ochib, qizlarga dars bera boshlaydi. 1873-yilda bu maktabda 12 nafar qizlar oʻqigan[2]. Shuningdek, Hanifa 1875—1877-yillarda Hasanbey Zardabiy bilan birga „Əkinçi“ gazetasini nashr etishda faol ishtirok etgan. 1877-yilda „Əkinçi“ gazetasi hamda Hanifa Malikovaning maktabi yopiladi. Malikovlar oilasini ochiq taʼqib qilish boshlanganda, ular Hasanbeyning tugʻilgan joyi Zardabga koʻchib oʻtishgan[2].

Ular Zardabda boʻlganlarida, Malikova oʻz jamoasidagi ayollarni tikuvchilik va toʻquvchilikka, shuningdek, savodxonlikka oʻrgatish bilan shugʻullangan. Bundan tashqari, Hanifa bolalarga gʻamxoʻrlik qilgan, turli qishloqlarda ayollar uchun maslahat markazlarini tashkil etgan va Zardabda 132 kishini koʻrlikdan davolatishga muvaffaq boʻlgan[7]. 1881-yilda Hanifa Malikova va Hasanbey Zardabiy Zardabdagi uylarida bepul maktab ochib, mahalliy aholiga taʼlim bera boshlaydilar[4]. Oʻsha paytda Malikovlar oilasi mahalliy diniy hokimiyat va Zardabda yashovchi arman savdogarlari tomonidan taʼqibga uchragan. 16 yil davomida Hanifa Malikova va uning turmush oʻrtogʻi Zardabda politsiya nazorati ostida yashagan[4].

Hasanbey va Hanifa 1896-yilda Bokuga qaytib kelishadi. Hanifa Malikovaning birinchi oʻquvchilari keyichalik oʻzlari ham oʻqituvchi boʻlishadi: agar Hanifaning pedagogik faoliyati boshida 12 nafar oʻquvchilari boʻlgan boʻlsa, 1914-yilga kelib Hanifa va uning sobiq oʻquvchilari Ozarbayjonda 2000 dan ortiq qizlarga taʼlim berishgan[1]. Turli manbalarga koʻra, Hanifa Bokudagi rus-musulmon qizlar maktabida ishlagan va turli yillarda Boku musulmon ayollar maktabining birinchi direktori boʻlib ishlagan[1][4]. Malikova 1906-yilda boʻlib oʻtgan Rossiya musulmon oʻqituvchilari qurultoyida ishtirok etgan va uning ushbu qurultoydagi nutqi hozirgacha saqlanib qolingan[1].

Hanifa Malikova oʻqituvchilik faoliyatidan tashqari jamoat ishlari bilan ham shugʻullangan. Turli xayriya tashkilotlariga rahbarlik qilgan va Ozarbayjonda ayollarning chadrani tashlash harakatiga hissa qoʻshgan[2]. 1908-yilda Hanifa Bokuda „Nijat“ jamiyatining boʻlimi sifatida birinchi ayollar xayriya tashkilotini tuzadi. Tashkilot prezidenti Murtuza Muxtorovning rafiqasi Liza Tuganova boʻlgan[6].

1920—1926-yillarda Malikova Ozarbayjon SSR Xalq Komissarlari Sovetida ishlagan[8].

Hanifa Melikova 1929-yil 2-mayda Bokuda vafot etgan[1][2]. Dastlab Malikova shahar qabristoniga dafn qilingan, ammo keyinchalik uning jasadi eri Hasanbey Zardabiyning qabri yoniga, Faxriy xiyobonga koʻchirilgan[4][6].

Oilasi

Hanifa Maikova va Hasanbey Zardabiyning ikki oʻgʻli va ikki qizi bor boʻlgan. Ularning katta qizi Pari Malikova Ozarbayjon demokratik respublikasi parlamentining birinchi spikeri Alimardonbey Topchubashovga turmushga chiqqan. Malikovaning yana bir qizi Garifsultan Malikovaning qabri ham keyinchalik topilgan[8][9]. Ularning toʻngʻich oʻgʻli Midhad Malikov Germaniyada muhandislik yoʻnalishida tahsil olgan. 1937-yilda Midhad Malikov otib tashlangan. Ularning ikkinchi oʻgʻli Saffet Malikzoda dastlab bedarak yoʻqolgan deb hisoblangan, ammo keyinroq Anqarada yashaganligi aniqlagan[9].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Ханифа-ханум | Электронная газета "Кабардино-Балкария"“ (ruscha). 2024-yil 27-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Абаева Ханифа Асланбековна - просветительница“ (ruscha). ourbaku.com. 2025-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
  3. ↑ „Visions of Azerbaijan Magazine ::: Thirty Firsts“ (inglizcha). Visions of Azerbaijan Magazine. 2024-yil 27-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 „Hənifə Məlikova-Zərdabi - Azərbaycanın ilk maarifçi qadınlarından biri“ (ozarbayjoncha). eres.preslib.az. 2025-yil 22-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
  5. ↑ Gelovani, Nani (2017-03-08), FIRST SCHOOLS OF MUSLIM WOMEN IN GEORGIA (1906-1912), doi:10.20472/IAC.2017.028.004, ISBN 978-80-87927-31-1
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Görkəmli maarifçi və vətənpərvər Hənifə xanım (ozarbayjoncha). Azadlıq (2012-yil 3-oktyabr), s. 14.
  7. ↑ 7,0 7,1 Tahirqızı, Ülviyyə. „Azərbaycan tarixində ilk maarifçi qadınlardan biri“ (ozarbayjoncha). Xalq Cəbhəsi (2014-yil 18-noyabr), s. 14. 2024-yil 27-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
  8. ↑ 8,0 8,1 Fərəcov, Savalan. „Müqəddəs əməllərin böyüklüyü: Hənifə xanım Abayeva“ (ozarbayjoncha). Mədəniyyət (2026-yil 26-fevral), s. 14. 2024-yil 27-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
  9. ↑ 9,0 9,1 Eldarqızı, Nəzrin. Böyük ədibin xeyriyyəçi xanımı (az) (2023-yil 6-may). 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Hanifa_Malikova&oldid=473144" dan olindi