Kontent qismiga oʻtish

Habibiy (shoir)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Habibi
Tavalludi (Taxminiy) 1470-yil
Bərgüşad
Vafoti 1520 (49–50 yoshlarda)
Taxallusi Habibiy, Ajam Habibiy, Habibiyi Ozarbayjoniy, Habibiyi Bargushadiy, Habibiy Chelebiy
Kasbi shoir
Fuqaroligi Ozarbayjon

Habibiy (Həbibi (ozarbayjon tili), حبیبی; 1470–1519/1520) – XV asr oxiri va XVI asr boshlarida ijod qilgan shoirdir. U oʻz avlodining eng muhim ozarbayjon shoiri hisoblanadi.Habibi hayotining dastlabki yillarini Oq qoʻyunlilar hukmdori Yoqub bek saroyida oʻtkazgan va u yerda ilk sheʼrlarini yoza boshlagan. 1502-yilda u Safaviylar saroy shoiriga aylandi va Safaviylar shohi Ismoil I tomonidan "shoir daho" (malik ush-shuaro) unvoniga sazovor boʻldi. Uning asarlari ona tili boʻlmish ozarbayjon tilida yozilgan boʻlib, sevgi, sharob, hurufiylik va tasavvuf kabi mavzularga bagʻishlangan. U Fuzuliy kabi keyingi davrning yirik shoirlariga taʼsir koʻrsatdi va ozarbayjon adabiyoti rivojiga sezilarli hissa qoʻshdi. Habibi umrining soʻnggi yillarini Anadoluda oʻtkazdi va 1519 yoki 1520-yilda vafot etdi.

Hayoti

Habibi 1470-yilda Bargsat qishlogʻida (hozirgi Ozarbayjonning Ujar tumani tarkibida) kambagʻal ozarbayjon oilasida tugʻilgan[1]. U taqvodor hurufiy va shia musulmon edi. Bolaligida choʻponlik qilgan. Safaviy shahzodasi Som Mirzoning soʻzlariga koʻra, Habibi bir kuni chorva boqib yurganda ovga chiqqan Oq qoʻyunli hukmdori Yoqub bekka duch kelgan va hukmdor uning iqtidorini koʻrib, oʻz homiyligiga olgan[2][3]. Habibi ilk sheʼrlarini Yoqub bek hukmronligi davrida Oq qoʻyunlilar saroyida yashab yurganida yozgan[4][2].

Yoqub bek vafot etgan 1490-yildan 1502-yilgacha boʻlgan davrda Habibining hayoti qanday kechgani nomaʼlum[5]. U 1502-yilda Safaviylar saroy shoiri boʻldi va oʻzi ham shoir boʻlgan Safaviylar shohi Ismoil I (1487–1524) unga "malik ush-shuaro" (shoirlar podshohi) unvonini berdisoʻzma-soʻz tarjimasi — „king of poets“[4][5][6]. Katta ehtimol bilan, u 1514-yilda Usmonlilar poytaxti Konstantinopolga (hozirgi Istanbul) kelgan. Bu holat oʻsha paytdagi Safaviylar poytaxti Tabrizning Salimbey I tomonidan bosib olinishi natijasi boʻlishi mumkin[6][7][8]. Akademik Hamid Araslining (1902–1983) fikricha, Habibi 1514-yilda Tabriz egallanganidan keyin Usmonli sultoni Salim I tomonidan Konstantinopolga olib kelingan 1700 nafar sanʼatkor qatorida boʻlgan[2]. Evliya Chelebining Habibini Salim I ning saroy ayoni sifatida tasvirlashi shundan dalolat beradiki, turk va fors adabiyotiga juda qiziqqan sulton uni Safaviylar saroyini tark etgani uchun shoirdan gʻazablangan boʻlishi mumkin boʻlgan Shoh Ismoildan himoya qilgan boʻlishi mumkin[2][5].

Habibi Salim I hukmronligi davrida vafot etgani aytiladi, ammo aniq sanasi nomaʼlum. Evliya Chelebining yozishicha, u Konstantinopolning Sutluje shahridagi Jaferobod takkasiga dafn etilgan[2][3][8]. "Eronika" va "Islom" ensiklopediyalarida shoir 1519-yilda vafot etgani qayd etilgan boʻlsa[6][7], "Katta sovet ensiklopediyasi" va "Meydan Larousse" ensiklopediyasida uning vafot etgan yili 1520-yil deb koʻrsatilgan[4][8].

Ijodi

Habibi asarlarining katta qismi yoʻqolgan boʻlib, bizgacha faqat 40 ta asari yetib kelgan. Hayotlik davridagi shuhratini hisobga olganda, uning Anadoluga kelishidan oldin devon (gʻazallar toʻplami) tuzgan boʻlishi ehtimoli bor. Habibining sheʼrlarida qoʻllangan til asosan ozarbayjon tili boʻlib, unda koʻplab forsiy elementlar hamda chigʻatoy tili taʼsiri ham koʻzga tashlanadi. Uning sheʼrlari sodda va samimiy deb taʼriflangan. Shoir ijodida hurufiylik gʻoyalari mavjud boʻlib, u jonli va yorqin metaforalarga boy oshiqona hamda tasavvufiy-falsafiy sheʼrlar yozgan. Habibi oʻz davrining eng muhim ozarbayjon shoirlaridan biri edi. Turk olimi Mehmet Fuat Koʻprülüga koʻra, u ozarbayjon adabiyotining uch buyuk siymosi — Nasimiy, Xatoi (Safaviy shohi Ismoil I ning taxallusi) va Fuzuliy oʻrtasidagi oʻtish davrini ifodalagan. Habibining sheʼrlari Xatoi, Fuzuliy va boshqa koʻplab ijodkorlar sheʼriyatiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Habibiga XIV asrda yashagan ozarbayjon shoiri Nasimiy juda katta taʼsir koʻrsatgan boʻlsa, Usmonli shoirlari Sheyhiy, Ahmad Posho va Xaliliyning taʼsiri birmuncha kamroq boʻlgan. Habibining sheʼrlarida sevgi, sharob, Odam alayhissalomga sajda qilish hamda Alloh bilan birlashish (vaxdat ul-vujud) kabi ruhiy mavzular eng muhim tushunchalar hisoblanadi. Bundan tashqari, u oʻz sheʼrlarida rasmiy diniy tabaqalarni (mutaasib dindorlarni) tanqid ostiga oladi. U Anadolu turkchasida ham sheʼrlar yozgan va sheʼrlarining tuzilishiga, ayniqsa qofiyalarining toʻgʻriligiga katta eʼtibor bergan. Biroq baʼzida Anadolu turkchasini notoʻgʻri qoʻllagan va Usmonli shoirlarining aruz vazni hamda qofiya texnikasidagi yuksak mahorati darajasiga yeta olmagan. Shunga qaramay, XVI asr shoirlaridan Chakeriy Sinan Chelebi, Safayi Chelebi, Jalolzoda Mustafo Chelebi, Hayotiy Chelebi va Tutmachi kabi ijodkorlarning Habibiga atab naziralar (boshqa shoir sheʼrining vazni va qofiyasiga moslab yozilgan sheʼr) yozgani uning Usmonli sheʼriyatidagi oʻrnini koʻrsatadi.

Habibi Anadolu turkchasida sheʼr yozishni oʻrgangan boʻlsa-da, Usmonli tazkiranavisi va shoiri Oshiq Chelebi (1572-yilda vafot etgan) uning ijodini Usmonli uslubiga emas, balki koʻproq Eron (ajam) uslubiga xos deb hisoblagan va uning sheʼriyati oʻsha davrning adabiy yoʻnalishlariga unchalik mos kelmaganini qayd etgan.

Merosi

Habibi oʻz hayoti davomida va undan keyin ham maʼlum muddat mashhur boʻlgan. Buni Fuzuliy Habibining gʻazallaridan birining matlasiga (birinchi baytiga) bogʻlab muxammas (har bir bandi besh misradan iborat sheʼriy shakl) yozganidan ham bilish mumkin. Habibi kelajak avlod shoirlariga katta taʼsir koʻrsatdi va ozarbayjon adabiyoti rivojlanishida muhim rol oʻynadi. Shunga qaramay, bugungi kunda u deyarli butunlay unutilgan va bizgacha uning faqat bir nechta sheʼrlari yetib kelgan. Bunga qisman uning vafotidan koʻp oʻtmay mashhurlikda undan oʻzib ketgan Fuzuliy va Usmonli shoiri Boqiy (1600-yilda vafot etgan) sababchi boʻlgan deb hisoblanadi.

Manbalar

  1. ↑ Great Soviet Encyclopedia 1969–1978; Erden 2018, s. 5; Sadıkoğlu 1996, ss. 374–375; Hess 2020.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Sadıkoğlu 1996, ss. 374–375.
  3. ↑ 3,0 3,1 Erden 2018, s. 6.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Great Soviet Encyclopedia 1969–1978.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Erden 2018, s. 7.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Hess 2020.
  7. ↑ 7,0 7,1 Javadi & Burrill 1988, ss. 251–255.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Meydan Larousse 1960, s. 287. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Habibiy_(shoir)&oldid=898142" dan olindi