Kontent qismiga oʻtish

Gurbansoltan eje

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Gurbansoltan eje
Tavalludi 1913-yil
Qipchoq, Kaspiyorti viloyati, Turkiston general-gubernatorligi, Rossiya imperiyasi
Vafoti 6-oktyabr 1948-yil
Ashxobod, Turkmaniston SSR, SSSR
Fuqaroligi Rossiya bayrogʻi Rossiya imperiyasi SSSR bayrogʻi SSSR
Turmush oʻrtogʻi Atamyrat Nyýazow
Bolalari Muhammadmurod (1938—1948)
Saparmurod (1940—2006)
Niyozmurod (1942—1948)
Mukofotlari

Gurbansoltan eje Niýazowa (qizlik familiyasi Atamyradowa; 1913-yil, Qipchoq, Kaspiyorti viloyati, Turkiston general gubernatorligi, Rossiya imperiyasi — 1948-yil 5 yoki 6-oktyabr, Ashxobod, Turkmaniston SSR, SSSR) — Turkmanistonning birinchi prezidenti Saparmurod Niyozovning onasi[1]. Turkmaniston Qahramoni (2002). Niyozovning Turkmanistondagi prezidentligi davrida Gurbansoltan eje Turkmanistonning milliy qahramoni hisoblangan. Uning sharafiga bir qator obyektlar, jumladan, geografik obyektlarga Gurbansoltan eje nomi berilgan.

Tarjimayi holi

Gurbansoltan ejening hayoti haqida juda kam narsa maʼlum. Gurbansoltan eje 1913-yilda dehqon va chorvador oilasida tugʻilgan. Atamyrat Nyýazowga turmushga chiqib, undan uch nafar oʻgʻil koʻrgan: Muhammadmurod (1938—1948), Saparmurod (1940—2006) va Niyozmurod (1942—1948). Saparmurod Niyozovning oʻlimidan soʻng, Atamyrat Nyýazow Saparmurod tugʻilishidan ancha oldin vafot etgan, shuning uchun Gurbansoltan ejening keyingi ikki oʻgʻlining biologik otasi emas degan taxminlar paydo boʻlgan. Ammo rasmiy versiyaga koʻra, Atamyrat Nyýazow 1942-yil 24-dekabrda Kavkaz uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan[2][3]. Maʼlumki, Saparmurod Niyozov Qipchoq qishlogʻida, Gurbansoltan ejening ota uyida tugʻilgan, bu esa Gurbansoltan eje shu qishloqdan boʻlganligidan dalolat beradi. Gurbansoltan eje, katta va kichik oʻgʻillari 1948-yil 5-oktyabrdan 6-oktyabrga oʻtar kechasi boʻlib oʻtgan Ashxobod zilzilasida halok boʻlishgan[4][5]. Zilziladan faqatgina Saparmurod omon qolgan[6].

Zamonaviy inʼikosi

Turkmaniston prezidenti boʻlganidan keyin Saparmurod Niyozov shaxsiga sigʻinish kuchayadi, shaxsga sigʻinishning ajralmas qismi Niyozov oilasiga sigʻinish ham boʻlgan. Niyozov otasi, onasi va aka-ukalarining nomlarini koʻchalar, aholi punktlari qoʻydirib, abadiylashtirilgan. 2002-yilda Turkmanistonda yangi taqvimning joriy etilishi (2008-yilda bekor qilingan[7]) ortidan aprel oyining nomini „Gurbansoltan eje“ga oʻzgartiriladi. Shuningdek, milliy turkman nonining nomi ham „Gurbansoltan eje“ga oʻzgartirilgan[8][9]. 2003-yil Turkmanistonda „Gurbansoltan eje yili“ deb eʼlon qilinib, Ashxoboddagi nikoh saroyi ham uning nomi bilan atalgan. Gurbansoltan ejening haykallari prezidentning qishlogʻi Qipchoqda va poytaxtning markaziy xiyobonlarining birida oʻrnatilgan. 2001-yilda Niyozov „mehnatkashlarning koʻp sonli iltimoslariga koʻra“ maʼbuda Femida oʻrniga Turkmanistonda adolat va haqiqat timsoli Gurbansoltan eje boʻlishi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Turkmaniston xotin-qizlar ittifoqi ham prezidentning onasi nomi bilan atalgan. Turkmanistonda Gurbansoltan eje tasviri tushirilgan tangalar ikki marta zarb qilingan. 2004-yilda Turkmanistonning Yilanli shahri va shunga mos ravishda Yilanli etrapi Gurbansoltan eje nomi bilan atala boshlangan. Niyozov vafotidan soʻng Turkmanistonda bir qator demokratik islohotlar oʻtkazilgach, turkmanlar orasida Gurbansoltan eje obrazi oʻshaligicha qolib, oʻz oʻrnini topishga muvaffaq boʻldi. 1996-yildan boshlab ayollarga har qanday xizmatlari uchun beriladigan orden uning sharafiga nomlangan[10], 2014-yilda bu ordenning oʻrniga Zenan kalby (Ayol qalbi) ordeni bilan taʼsis etilgan[11][12]. Bundan tashqari, Ashxobodda 2014-yilning kuzida Gurbansoltan eje haykali[13] va undan oldinroq esa oʻsha yilning bahorida Saparmurod Niyozovning otasi haykali demontaj qilingan[14].

Manbalar

  1. ↑ „Биография Первого президента Туркменистана/Академия наук Туркменистана“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  2. ↑ „ДЕТСКИЕ, ШКОЛЬНЫЕ И СТУДЕНЧЕСКИЕ ГОДЫ С. А. НИЯЗОВА“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  3. ↑ „Туркменистан: золотой век“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  4. ↑ Николай Александрович Зенькович.. Самые закрытые люди: энциклопедия биографий. Olma Media Group, 2002 — 404-bet. ISBN 5948500357, 9785948500355. 
  5. ↑ „ТУРКМЕНБАШИ (НИЯЗОВ) Сапармурат Атамуратович“ (ruscha). 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  6. ↑ Cummings, Sally N.. Power and Change in Central Asia. Taylor & Francis, 2004 — 118-bet. ISBN 978-0-203-16691-8. 
  7. ↑ „Turkmen go back to old calendar“. BBC News (2008-yil 24-aprel). Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  8. ↑ Osborn, Andrew. „Saparmurat Niyazov“. The Independent (2006-yil 22-dekabr).
  9. ↑ „Saparmurat Niyazov“. The Telegraph (2006-yil 22-dekabr).
  10. ↑ „Gosudarstvennie nagradi Turkmenistana. Orden „Gurbansoltan-edje““. 2011-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 5-avgust.
  11. ↑ „В Туркмении отменили орден в честь матери Туркменбаши“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  12. ↑ „Новые государственные награды Туркменистана“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  13. ↑ „В Ашхабаде снесли памятник матери Туркменбаши“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel.
  14. ↑ „В Ашхабаде снесли памятник отцу Туркменбаши“. 2026-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-aprel. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Gurbansoltan_eje&oldid=465058" dan olindi