Gilgamesh
Gilgamesh — Shumerdatk Uruk sh.ning yarim afsonaviy hokimi (milloddan avvalgi 27—26-a.lar). Milloddan avvalgi 3 ming yillikdagi Shumer epik qoʻshiq (doston) larida va milloddan avvalgi 3 ming yillik oxiri — 2 ming yillik boshlariga oid katta dostonda Gilgameshning yovvoyi odam — Enkidu bilan doʻstligi, mangu hayotga erishish siruasrorlarini izlash yoʻlidagi sarguzashtlari bayon etilgan. Gilgamesh haqidagi afsona xettlar, hurritlar va boshqalar orasida ham keng tarqalgan
Tarixiy shaxs sifatida:
Gilgamesh haqidagi eng qadimgi maʼlumotlar shumer podshohlar roʻyxatida uchraydi. U yerda u Urukning beshinchi podshohi sifatida koʻrsatiladi va 126 yil hukmronlik qilgani aytiladi (bu raqam mifologik boʻlishi mumkin). Tarixiy jihatdan, Gilgamesh haqiqatda yashagan hukmdor boʻlishi mumkin, ammo koʻplab u bilan bogʻliq hikoyalar afsonaviy va diniy elementlar bilan toʻla.
Adabiy obraz sifatida:
Gilgamesh eng koʻp tanilgan qadimgi adabiy asarlardan biri – “Gilgamesh dostoni” orqali dunyoga mashhur boʻlgan. Bu doston akkad tilida miloddan avvalgi II mingyillikda yozilgan va 12 ta loy taxtachadan iborat boʻlgan nusxalari topilgan (eng mashhuri – Ninive kutubxonasidan chiqqan versiya).
“Gilgamesh dostoni” mazmuni:
- Gilgamesh – Uruk shahrining yarim ilohiy podshohi. Uning kuchi nihoyatda ulkan, ammo u xalqini zulm bilan boshqaradi.
- Xudo(xudolar) uni tiyish uchun unga teng boʻlgan raqib – Enkiduni yaratadi. Enkidu dastlab yovvoyi tabiatda yashaydi, keyin odamlar orasiga qoʻshiladi va Gilgamesh bilan kurashadi. Ularning jangidan soʻng ular doʻst boʻlib qoladi.
- Ikkalasi birgalikda koʻplab sarguzashtlarga otlanadilar, jumladan:
- Oʻrmon xudosini – Xumbabani oʻldirish.
- Osmon buqasiga qarshi jang.
- Bu jinoyatlari uchun xudolar Enkiduni oʻlimga mahkum qiladi. Enkiduning oʻlimi Gilgameshni chuqur qaygʻuga soladi va u abadiy hayot izlab yoʻlga tushadi.
- Gilgamesh uzoq safarda Utnapishtimni (potopdan omon qolgan va abadiy hayotga erishgan inson) topadi, undan abadiy hayot sirlari haqida soʻraydi.
- Utnapishtim unga abadiy hayotga erishishning imkonsizligini anglatadi. Gilgamesh hayotning muqaddasligi va inson umrining oxir-oqibat cheklanganini tushunadi va Urukka qaytadi.
Ahamiyati:
- “Gilgamesh dostoni” insoniyat tarixidagi birinchi epik asar sifatida qadrlanadi.
- Doston insoniylik, doʻstlik, oʻlim, abadiylik, kuch va poklanish kabi mavzularni qamrab olgan.
- Koʻplab tadqiqotchilar ushbu eposdagi ayrim syujetlar (xususan, toʻfon haqidagi rivoyat)ni Bibliyadagi Nod va Nuh haqidagi hikoyalar bilan qiyoslaydi.
Madaniy taʼsiri:
- Gilgamesh obrazini nafaqat Mesopotamiya, balki Eron, Suriya va boshqa qadimiy madaniyatlarda ham topish mumkin.
- Zamonaviy adabiyot, kino, sanʼat va falsafada Gilgamesh timsoli insoniyatning abadiy haqiqatlarni izlashdagi timsoli sifatida qaraladi.
Xulosa:
Gilgamesh – tarixiy va mifologik obrazlar qorishmasi boʻlib, u orqali insoniyat qadimda ham oʻz hayoti, maqsadi va oʻlim haqida chuqur oʻylagani namoyon boʻladi. U adabiyot va falsafada insoniyat oʻzligini anglash yoʻlidagi eng qadimgi timsolardan biridir.
- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |