Germaniya geografiyasi
Germaniya Federativ Respublikasi — Yevropaning siyosiy xaritasidagi (Rossiya Federatsiyasini qoʻshib hisoblaganda) 44 ta mustaqil davlatdan biri boʻlib, maydoni boʻyicha qitʻa mamlakatlari orasida 6-oʻrinni egallaydi. Qitʻaning markazida joylashgan bu mamlakat geografik oʻrniga koʻra dengizboʻyi kontinental davlatlar sirasiga kiradi.
Yevropa qitʻasi mamlakatlar oʻrtasidagi tabiiy, iqtisodiy hamda tarixiy-madaniy oʻxshashlik va tafovutlarni hisobga olgan holda toʻrtta subregionga (Shimoliy, Gʻarbiy, Janubiy va Sharqiy Yevropa) boʻlinadi. Germaniya geografik jihatdan qitʻa markazida joylashgan boʻlishiga qaramay, Yevropa Ittifoqi tasnifiga koʻra Gʻarbiy Yevropa subregioniga mansub hisoblanadi.
Maʼmuriy-hududiy tuzilishiga koʻra, Germaniya Yevropadagi 6 ta federativ davlatdan biri boʻlib, bugungi kunda mintaqaning iqtisodiy jihatdan eng qudratli va yetakchi mamlakati sanaladi[1].
Geografik oʻrni va chegaralari
Germaniya Markaziy Yevropada joylashgan bo‘lib, shimolda Daniya, sharqda Polsha va Chexiya, janubda Avstriya va Shveysariya, janubi-g‘arbda Fransiya va Lyuksemburg hamda shimoli-g‘arbda Belgiya va Niderlandiya bilan chegaradoshdir. Germaniya Yevropa ittifoqi hududida eng ko‘p (9 ta) qo‘shni davlatga ega bo‘lgan mamlakatdir. Mamlakat asosan 47° va 55° shimoliy kenglik (Zilt orolining uchi 55° dan biroz shimolroqda joylashgan) hamda 5° va 16° sharqiy uzunliklar oralig‘ida joylashgan. Uning hududi 357 600 km² (138 070 mil²)ni tashkil etib, shundan 349 250 km² (134 846 mil² ) quruqlik va 8 350 km² (3 224 mil²) suv havzalaridan iborat. Germaniya Yevropada maydoni bo‘yicha yettinchi, dunyoda esa oltmish uchinchi o‘rinda turadi[2].
Relyefi
Mamlakatning shimoliy uchdan bir qismi Shimoliy Yevropa tekisligida joylashgan boʻlib, bu tekis relyefni shimolga qarab oqadigan daryolar (Elba, Ems, Vezer, Oder) kesib oʻtadi. Niderlandiya chegarasiga yaqin hududlarda hamda Friziya sohillari boʻylab botqoqlik va zax yerlar uchraydi. Shimoli-sharqdagi qumli Meklenburg oʻlkasida oxirgi muzlik davridan qolgan va muzliklar taʼsirida hosil boʻlgan koʻplab koʻllar mavjud.
Janubga harakatlanganda, Markaziy Germaniya qadimgi vulqon faoliyati natijasida shakllangan, tartibsizroq joylashgan tepalik va togʻli hududlari bilan ajralib turadi. Reyn vodiysi ushbu mintaqaning gʻarbiy qismidan oʻtadi. Markaziy qirlar sharq va shimolga qarab Saale daryosigacha davom etadi hamda Chexiya bilan chegaradagi Ore togʻlari bilan tutashib ketadi. Boshqa qirli-togʻli hududlarga Reyn daryosining gʻarbida joylashgan Eyfel, Hunsryuk va Pfalz oʻrmoni, Frankfurtning shimolidagi Taunus tepaliklari, Vogelsberg massivi, Röns va Tyuringiya oʻrmoni kiradi. Berlinning janubida joylashgan mamlakatning sharqiy-markaziy qismi koʻproq shimoliy pasttekisliklarga oʻxshash boʻlib, qumli tuproqlari hamda Shprevald kabi daryo boʻyi botqoqliklariga ega.
Janubiy Germaniyaning relyefi har xil choʻzilgan tepalik va togʻ tizmalari bilan belgilanadi. Bularga bir-biriga tutash boʻlgan Shvabiya va Frankoniya Albi tizmalari (Baden-Vyurtembergning janubi-gʻarbida — Dunay daryosining boshlanish joyidan, Shtutgartning janubidan to Shvabiya va Markaziy Frankoniya orqali Mayn daryosi vodiysigacha choʻzilgan) hamda Bavariya va Chexiya chegarasi boʻylab joylashgan Bavariya oʻrmoni kiradi. Janubiy chegaradagi Alp togʻlari eng baland togʻlar sanaladi, biroq Shveysariya va Avstriyaga nisbatan Germaniya hududida Alp relyefining uncha katta boʻlmagan qismi (janubi-sharqiy Shvabiya va Yuqori Bavariyada) joylashgan. Fransiyaga tutash janubi-gʻarbiy chegarada joylashgan Shvarsvald ("Qora oʻrmon") tizmasi esa Reyn daryosini oʻzining sharqiy yonbagʻirlaridan boshlanadigan Dunay daryosining yuqori oqimidan ajratib turadi.
Iqlimi
Germaniyaning eng shimoliy nuqtasi — Zilt orolidagi List (shimoliy kenglikning 55°03" nuri) hamda eng janubiy nuqtasi — Bavariyaning Oberstdorf atrofi (shimoliy kenglikning 47°16" nuri) o‘rtasidagi masofa deyarli 8 daraja kenglikni (yoki 889 km) tashkil etadi. Bu farq, ayniqsa, yoz oyida o‘rtacha haroratlarning o‘zgarishida yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Bulardan tashqari, haroratda aniq namoyon bo‘ladigan g‘arbiy-sharqiy iqlimiy farq ham mavjud. Bu holat Germaniya shimoli-g‘arbining tekis hamda ochiq relyefi va uning dengizga yaqinligi, janubning esa baland tog‘li hududlardan iboratligi, dengizdan uzoqligi va Alp tog‘lari bilan o‘ralgani bilan izohlanadi. Ushbu tog‘lar O‘rta yer dengizining iliq havo oqimi janubiy Germaniyaga kirib kelishiga to‘sqinlik qiladi. Alp va Karpat tog‘laridan shimolda joylashgan hududlarda hattoki bir xil kenglik va balandlikda ham mahalliy iqlim sovuqroq bo‘ladi. Buning sababi — ba’zi hududlarning o‘z kengligi uchun iliq oqim hisoblangan Atlantika okeanidagi Golfstrimdan uzoqroqda joylashgani hamda Rossiya va Sibirning o‘ta sovuq qishki shamollariga yaqinroqligidir.
Sibirning qishki shamollari doimiy ta’sir ko‘rsatmasa-da, ular Germaniyaga yetib kelganda, tunlari harorat keskin tushib ketishi mumkin: tog‘li hududlarda va undan past joylarda -20 °C gacha sovuq kuzatiladi. Bu holat noyabrdan martgacha bo‘lgan o‘rtacha harorat ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bunday sovuq havo oqimi kamdan-kam holatlarda kirib kelganida, asosan, shimoli-sharqiy hududlar undan ko‘proq jabr ko‘radi, janubi-g‘arbda esa sovuq kunlar odatda kam bo‘ladi. Golfstrim oqimi tufayli sohil bo‘yi hududlarida qishki tunlar juda yumshoq o‘tadi va muzlash hodisalari deyarli kuzatilmaydi.
Germaniyaning eng issiq hududi Fransiya bilan chegaradosh, Shvarsvald tepaliklarining g‘arbida, taxminan shimoldagi Mannheim va janubdagi Shveysariya chegarasi oralig‘ida joylashgan. Eng sovuq hudud esa (tog‘ cho‘qqilaridan tashqari) Germaniya sharqining janubi-sharqiy qismida — Drezden va Gyorlits (Görlitz) dan tortib Berlin sohasigacha bo‘lgan hududlarda uchraydi.
Germaniya iqlimi g‘arbda mo‘tadil va dengiz iqlimi bo‘lsa, sharqda nam kontinental iqlim hisoblanadi. Qish oylari g‘arbda salqin, sharqda esa sovuq keladi. Yil davomida o‘rtacha yog‘ingarchilik kuzatiladi va noyabrdan fevralgacha havo asosan bulutli bo‘ladi. Yoz oylari iliq, janubiy hududlarda esa nisbatan issiqroq kechadi. Germaniyaning shimoliy va markaziy qismi to‘liq mo‘tadil iqlim mintaqasida joylashgan bo‘lib, bu yerda nam g‘arbiy shamollar ustunlik qiladi. Shimoli-g‘arb va shimolda iqlim okean tipida: qishi salqin, yozi esa iliq. Sharqda esa iqlimda aniq kontinental xususiyatlar ko‘zga tashlanadi — qishi sovuq va yozi issiq, tez-tez qurg‘oqchilik davrlari qayd etiladi. Markaz va janubda okean hamda kontinental iqlim o‘rtasidagi o‘tish iqlimi kuzatiladi. Qish salqin, yoz esa iliq bo‘ladi, biroq issiqlik to‘lqinlari paytida maksimal harorat ketma-ket bir necha kun davomida 30 °C (86 °F) dan oshishi mumkin. Germaniyaning eng issiq hududlari janubi-g‘arbda joylashgan Yuqori Reyn pasttekisligi (Rhine Rift Valley), Nemis vino yo‘li (German Wine Route / Deutsche Weinstraße) va Pfalz hududlari hisoblanadi. Yoz issiq kechadi, ko‘p kunlarda harorat 40 °C (104 °F) gacha ko‘tariladi. Ba’zan minimal harorat 20 °C (68 °F) dan pastga tushmaydi — bu holat Shimoliy dengiz sohili va g‘arbdagi shahar iqlimidan tashqari boshqa hududlar uchun nisbatan kamyob hodisadir.[3][4] Mamlakatda qayd etilgan harorat cheklanishlari: maksimal harorat 41.5 °C (106.7 °F) (2026-yil iyun, Möckern-Drewitzda)[5] va minimal harorat −37.8 °C (−36.0 °F) (1929-yil fevral, Pfaffenhofen-an-der-Ilmda)[6] ni tashkil etadi.
Gidrografiyasi
Germaniyaning umumiy maydoni 357 600 km² (138 100 mil²) ni tashkil etadi, shundan 5 157 km² (1 991 mil²) qismi sugʻoriladigan
yerlar, 8 350 km² (3 220 mil²) qismi esa suv havzalaridan iborat. Eng yirik koʻllari: Boden ko'li (Lake Constance — umumiy maydoni 536 km² (207 mil²), qirgʻoq chizigʻining 62% qismi Germaniyaga tegishli; xalqaro chegaralar koʻlning oʻzida aniq belgilanmagan), Müritz — (117 km² yoki 45 mil²) va Chiemsee ko'li — (80 km² yoki 31 mil²).
Germaniyadagi asosiy daryolar quyidagilardir:
- Reyn (nemischada: Rhein) — Germaniyadan oʻtuvchi qismining uzunligi 865 km (537 mil) (asosiy irmoqlari: Nekkar, Mayn va Mozel);
- Elba — Germaniyadagi qismining uzunligi 727 km (452 mil) (u ham Shimoliy dengizga quyiladi);
- Dunay (nemischada: Donau) — Germaniyadagi uzunligi 687 km (427 mil).
- Boshqa muhim daryolarga Markaziy Germaniyadagi Saale va Mayn, janubi-gʻarbdagi Nekkar, shimoldagi Vezer hamda sharqiy chegaradagi Oder daryolari kiradi.
Oʻsimlik va hayvonot olami
Germaniyaning oʻsimlik va hayvonot olami, asosan, Markaziy Yevropa uchun xos boʻlgan turlardan iborat. Oʻrmonlarning uchdan bir qismini qoraqayin, eman va boshqa ignabargli daraxtlar tashkil qiladi; qayta oʻrmonlashtirish natijasida ignabargli daraxtlar ulushi ortib bormoqda. Yuqori togʻli hududlarda qoraqaragʻay va oqqaragʻay ustunlik qilsa, qumli tuproqlarda qaragʻay va tilogʻoch koʻp uchraydi. Qirqboʻgʻimlilar, gullar, qoʻziqorinlar va yoʻsinlarning koʻplab turlari bor. Daryolar va Shimoliy dengiz baliqlarga boy. Yovvoyi hayvonlardan kiyik, yovvoyi choʻchqa, muflon, tulki, boʻrsiq , quyon, Yevroosiyo silovsini va oz miqdorda qunduzlar uchraydi. Qirilib ketgan hamda yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan hayvonlarga kulrang boʻri, qoʻngʻir ayiq va Yevropa bizoni (zubr) kiradi. Bahor va kuz oylarida turli koʻchmanchi qushlar Germaniya hududini kesib oʻtadi.
Janubning iliq hududlarida kaktus va palma kabi subtropik oʻsimliklar hamda daraxtlar ekilgan boʻlib, keyinchalik ular tabiiy ravishda koʻpaygan; shu bilan birga, bu yerda Oʻrta Yevropa uchun xos boʻlgan odatiy daraxtlar ham uchraydi. Bu holat faqat Mayn, Reyn va Nekkar daryolari vodiylari hamda Boden koʻli hududidagina kuzatiladi. Nemis tilida bu joylarni "Nemis Toskanasi" yoki "Nemis Rivyerasi" deb ham atashadi.
Germaniya landshafti
Fitogeografik jihatdan Germaniya Boreal podsholigining Sirkumboreal viloyatiga kiruvchi Atlantika Yevropasi va Markaziy Yevropa provinsiyalari oʻrtasida boʻlingan. Germaniya hududini ikkita ekohududga ajratish mumkin: Yevropa-Oʻrta yer dengizi togʻ aralash oʻrmonlari hamda Shimoli-sharqiy Atlantika shelf dengizi. [7]Germaniya hududining 33% qismini ekin maydonlari , 31%ni esa Germaniya o'rmon xo'jaliklari va o'rmonzorlari egallagan. Doimiy yaylovlar esa bor-yoʻgʻi 15% ni tashkil etadi.
Germaniyadagi milliy parklarga Vadden dengizi milliy parklari, Yasmund milliy parki, Gʻarbiy Pomeraniya lagunalari milliy parki, Müritz milliy parki, Quyi Oder vodiysi milliy parki, Gartz milliy parki, Sakson Shveysariyasi milliy parki hamda Bavariya oʻrmoni milliy parki kiradi.
Germaniya oʻzining koʻplab zoologiya bogʻlari, yovvoyi tabiat parklari, akvariumlari va qushlar parklari bilan tanilgan.[8] Mamlakatda 400 dan ortiq roʻyxatga olingan zoopark va hayvonot parklari faoliyat yuritadi, bu dunyodagi har qanday alohida olingan mamlakat orasida eng yuqori koʻrsatkich hisoblanadi.[9] Berlin zooparki Germaniyadagi eng eski zoopark boʻlib, u dunyodagi eng boy va turfa xil hayvonot toʻplamini taqdim etadi.[10]
Manbalar
- ↑ V. Fedorko va boshq.. Geografiya: 10-sinf uchun darslik. Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022 — pages=70-76-bet. ISBN 978-9943-8453-6-7.
- ↑ „Germany“. CIA World Factbook. Central Intelligence Agency (14-noyabr 2006-yil). 30-sentabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29-noyabr 2006-yil.
- ↑ „German Climate“. Wayback Machine Handbuch Deutschland. 22-aprel 2007-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 30-noyabr 2006-yil.
- ↑ „"German Climate and Weather"“. World Travels. Globe Media Ltd (2014). Qaraldi: 30-noyabr 2006-yil.
- ↑ „Heatwave breaks records in Germany, Denmark and Czech Republic“.
- ↑ „"Wetterrekorde Deutschland"“. wetterdienst.de. Qaraldi: 8-may 2018-yil.
- ↑ „List of Ecoregions: Terrestrial Ecoregions“. Wayback Machine WWF. 13-aprel 2009-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-noyabr 2000-yil.
- ↑ „List of famous Zoological gardens in European countries“. www.eupedia.com. Qaraldi: 17-oktabr 2008-yil.
- ↑ „Some interesting zoo facts“. www.americanzoos.info. 2003-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 17-oktabr 2008-yil.
- ↑ „(in German)Tierstatistik 2008“. Zoo Berlin. 9-iyun, 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 19-noyabr 2009-yil.