Georg Ioaxim fon Retik

Georg Ioaxim Retik
Fayl:Rheticus Canon doctrinae triangulorum.jpg Retik
Tavalludi	1514-yil, 16-fevral
Vafoti	Kassa Vengriya Qirolligi Gabsburg monarxiyasi
Sohasi	Matematika va astronomiya
Institutlar	Vittenberg universiteti (1536–42) Leypsig universiteti (1542–51)
Taʼlimi	Vittenburg Universiteti
Akademik rahbarlari	Nikolay Kopernik
Mashhur shogirdlari	Sebastyan Ditrix [de], Valentin Otto, Kaspar Peuser, Valentin Shtaynmets
Mashhur ishlari	Trigonometrik jadvallar bilan mashhur

Georg Ioaxim Retik (olmoncha: Georg Joachim Rheticus ; 1514-yil 16-fevral, Feldkirx, Avstriya arxgertsogligi - 1574-yil 4-dekabr, Kassa, Qirollik Vengriya, hozirgi Slovakiya) - nemis matematiki va astronomi edi. Nikolay Kopernikning asosiy asarini nashr etishda yordam bergan yagona shogirdi va uning merosining targʻibotchisi boʻlgan.

Biografiya

Georg Ioaxim Izerin Avstriyaning Feldkirx shahrida shifokor Georg Izerin oilasida tugʻilgan. 1528-yilda otasi jodugarlik va bemorlarning uylarida muntazam oʻgʻirlik qilgani uchun qatl qilindilar , buning natijasida oilasining familiyasidan mahrum boʻldi va italyan boʻlgan onasining qizlik familiyasi Tomasina de Porrisni qabul qildi, nemislashtirilgan "fon Lauchen" (italyancha: porro va olmoncha: Lauch "koʻk piyoz" degan ma'noni anglatadi).

Georg Ioaximning oʻgay otasi Axilles Gasser shahar shifokori sifatida boʻlajak vorisini qobiliyatli bola sifatida yaxshi ta'lim olishiga yordam berdi. U dastlab Feldkirxda, keyin Tsyurixda va nihoyat Vittenbergda tahsil oldi va u yerda "Retik" taxallusini oldi (lotincha: Rheticus "Rhaetian") oʻz tugʻilgan hududining qadimgi nomi Retsiya nomidan olgan edi.

1536-yilda Retik san'at ustasi unvonini qoʻlga kiritadi. Martin Lyuterning Vittenberg universitetida dars bergan hamkasbi, mashhur ilohiyotchi Melanxton uni Vittenbergga astronomiya va matematika fanlaridan talabalarga dars berish uchun taklif qiladi.

Fayl:Narratio prima.jpg

Retikning "Birinchi hikoya" asari

1538-yilda Melanxton Retikka astronomik bilimlarini chuqurlashtirish uchun ikki yillik ta'til beradi. Retik taniqli nemis astronomlari atrofida boʻlishga harakat qiladi, qarindoshlari va otasi Gasserni ziyorat qiladi, soʻngra 1510-yillardan beri yangi astronomik tizimi qoʻlyozmalarda bir nechta ishonchli odamlar orasida tarqala boshlaydi, shuningdek, asarlari unda katta qiziqish uygʻotgan Kopernikni koʻrish uchun Fromborkga boradi. Kopernik bilan muloqot Retikda shunday taassurot qoldirdiki, u unga ta'tilga ajratilgan butun 2 yilni Fromborkda oʻtkazdi.

Tasvir yaratishda xatolik:

Trigonometriya boʻyicha asari

1540-yilda Retik Danzigda geliotsentrik tizimning aniq ekspozitsiyasini "Narratio Prima" ("Birinchi hikoya") nomi bilan nashr etdi. Ushbu asar Kopernikning uch yildan soʻng nashr etilgan "Osmon sferalarining inqiloblari toʻgʻrisida" kitobiga kirish qismi vazifasini oʻtagan deb hisoblash mumkin. U Kopernik kitobining oʻzidan koʻra ham katta muvaffaqiyatga erishdi: 16-asrda u toʻrt marta nashr qilindi.

Shu bilan birga, Retik Kopernikning oʻzi kitobini nashr etishga tayyorlashda Dyuk Albrextdan yordam soʻrashga muvaffaq boʻlgan. Buning oʻrniga, u Vittenbergda dars berishga qaytishga va'da berishi kerak boʻlgan. Bundan tashqari, Retik Kopernik kitobiga ilova qilingan trigonometrik jadvallarni alohida nashr ettiradi(XIII va XIV boblar).

1541-yilda Retik Vittenbergga qaytib keldi. Ta'tilining birinchi kunlaridayoq (1542) u Kopernik asarlarining chop etilishi qanday ketayotganini bilish uchun uning oldiga boradi. Oʻzining tinimsiz gʻayrati tufayli Kopernik oʻlimidan sal oldin (1543) oʻzining buyuk va mashhur kitobining tayyor nusxasini olishga muvaffaq boʻladi.

1542-1545-yillarda Retik I.Kamerariya tavsiyasiga koʻra Leyptsig universitetida matematika kafedrasida lavozim egalladi. Keyin u uch yil sayohat qiladi. 1548-yilda u Leyptsig shahriga qaytib keladi, ammo matematika boʻlimi band qilib boʻlingan edi va u ilohiyot fakultetining professori boʻldi.

1551-yil aprel oyida Pragada yashirinib, sodomizmda ayblanib, sirtqi oʻqishga koʻchiriladi. 1551-1552-yillarda Vena universitetida tibbiyot fakultetida tahsil oldi, 1554-yilda Krakovga koʻchib oʻtdi. U Vengriyaning Kasse shahrida (hozirgi Slovakiyaning Koshitse shahri) vafot etgan.

Soʻnggi yillari trigonometriya boʻyicha bir qator qoʻllanmalarni nashr ettirish, oxirgi ishi oʻn xonali trigonometrik jadvallar tugallanmagan boʻlib, uning shogirdi Valentin Otto (1596) tomonidan yakunlangan. Olim sharafiga quyidagi nomlar berilgan:

• Retikning oy krateri (0,03° shim., 4,92° E);
• Asteroid 15949 Retik (Rhaeticus, 1998).

Asosiy ishlari

• Narratio prima ("Birinchi hikoya", Gdansk, 1540, Kopernik tizimining qisqacha xulosasi).
• Tabula chorographica auff Preussen und etliche umbliegende kreditor (Wittenberg, 1541).
• De lateribus et angulis triangulorum (Kopernik bilan, Vittenberg, 1542).
• Ephemerides novae (Leyptsig, 1550).
• Canon doctrinae triangulorum (Leyptsig, 1551 trigonometrik jadval).
• Opus Palatinum de triangulis (Neishtadt, 1596 vafotidan keyin, trigonometrik jadvallar).

Adabiyot

• Berri, A. Astronomiyaning qisqacha tarixi, trans. Ingliz tilidan, 2-nashr, M. - L., 1946.
• Galileo loyihasi: Retikus, Jorj Ioaxim