Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Георг Wилҳелм Фриэдрич Ҳегел

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Gegeldan yoʻnaltirildi)
Георг Wилҳелм Фриэдрич Ҳегел
1831 Schlesinger Philosoph Georg Friedrich Wilhelm Hegel anagoria
Таваллуди

27-август, 1770-йил

Штутгарт, Муқаддас Рим Империяси
Вафоти

14-ноябр, 1831-йил

Берлин, Пруссиа қироллиги
Имзоси
Hegel Unterschrift

Георг Wилҳелм Фриэдрич Ҳегел (талаффузи: Георг Вилгелм Фридрих Гегел (Ҳегел); 1770-йил 27-август, Штутгарт — 1831-йил 14-ноябр, Берлин) — йирик немис файласуфи, немис мумтоз фалсафасининг энг машҳур вакили.

Ҳаёти

Ҳегел 1770-йил 27-августда Германиянинг Штутгарт шаҳрида туғилган.

1801-йилда Ена университетида дарс беришни бошлаган ва шу даврда ўзининг фалсафий тизимини ривожлантирган. 1818-йилда Берлин университетига профессор сифатида таклиф қилинган ва у ерда ўзининг асосий асарларини ёзган. Ҳегел 1831-йилда вабо эпидемияси туфайли вафот этган.

1788—1793 йилларда Тюбинген институтида таҳсил олган. Бу ерда фалсафа ва илоҳиётни ўрганган. Унинг дастлабки фалсафий изланишлари Кант, Фичте ва Счеллинг ғоялари таъсирида шаклланган. Бернда (1793—1796), Франкфуртмайнда (1797—1800) зодагон оилаларда ўқитувчи, Иена (1801—1807), Гейдел-берг (1815—1818) университетларида профессор, Нюрнберг гимназиясида (1807—1816) директор, айни пайтда, „Бамберг газетаси“ да муҳаррир, Берлин университети профессор (1818-1828), ректори (1829-1830).

Фалсафаси

Hegel by Kugler (retouched)
Ҳегел (Куглер томонидан чизилган)

Георг ўз таълимотини бутун Ғарб фалсафаси ривожининг якуни, деб ҳисоблаган бўлсада, аслида, уни Янги давр Европа фалсафаси тараққиётининг сўнгги, юқори босқичи дейиш мумкин.

Георг фалсафий таълимотида барча табиий ва ижтимоий ҳодиса ҳамда жараёнларнинг тубида „оламий руҳ“, „оламий ақл“, „мутлақ руҳ“, „мутлақ ғоя“, деб аталмиш мавҳум руҳий ибтидо борлигини асослашга ҳаракат қилган. Мазкур руҳий ибтидо шунинг учун ҳам оламий, мутлақки, унинг мавжудлиги ҳеч қандай бошқа нарсага боғлиқ бўлмай, у табиат ва жамият вужудга келгунича мавжуд бўлган. Бу маънода, „оламий“, „мутлақ“ руҳ тушунчаси „илоҳий онг“ тушунчасига ҳамоҳанг ва мутаносибдир. Файласуфнинг эътироф этишича, фалсафанинг мазмуни, унинг эҳтиёж ва манфаатлари диннинг эҳтиёж ҳамда манфаатлари билан тамомила муштарак, умумийдир; динга хос нарса абадий ҳақиқат, худо ва уни англашдир; фалсафа динни қай даражада кашф қилса, ўзини шу даражада намоён этади ва аксинча, у қай даражада ўзини намоён эца, динни шу даражада кашф қилади; дин ва фалсафа ўзаро мутаносибдир. Георг нинг фикрича, агар худо динда эътиқод шаклида тасаввур қилинса, у фалсафада мантиқий йўл билан билинади.

Георг нинг таъкидлашича, худо барча нарсаларда мавжуд бўлиб, у фақат соф тафаккурдагина, ўзининг моҳиятига мутаносиб шаклда, мукаммал намоён бўлади. Георг фалсафасида якун топган мутлақ билим худонинг инсон тимсолидаги „ўзини ўзи билишдан“ бошқа нарса эмас.

Георг таълимотида ривожланиш „триада“ — 3 босқичлилик (тезис, антитезис ва синтез) шаклида юз беради. Шунга мувофиқ, мазкур фалсафанинг марказий тушунчаси — „мутлақ руҳ“ диалектик ривожланиш жараёнида 3 босқични босиб ўтади: 1. „Мутлақ руҳ“ нинг табиат яратилганига қадар бўлган соф тафаккур босқичи. 2. „Мутлақруҳ“ нинг табиатга айланиши. 3. „Мутлақ руҳ“ нинг табиатиинг инкори сифатида яна ўзига қайтиши. Георг таълимотига биноан олам руҳий табиатга эга, унинг ривожи шу сабабдан ҳам юз берадики, соф илоҳий тафаккурнинг ички мазмуни, муайян босқичда, унга ҳеч ҳам мутаносиб бўлмаган жисмий борлиқ — табиат шаклига ўтади ва шу боис, унинг учун мудҳиш ҳолат — зиддият вужудга келади. Ҳаракат — диалектик ривожланишнинг муҳим тамойили бўлиб, у айни зиддиятнинг маҳсулидир. Худди табиатиинг ўзида руҳнинг ундан, яъни ўзининг „ўзгача борлиғи — бегоналашувидан“ яна „ўзига қайтиши“ бошланади. Ўз ҳаётининг илк босқичларида ҳали табиат қўйнида бўлган инсон онгнинг вужудга келиши (феноменология) натижасида ўз мавжудлигининг ибтидоий ҳолатидан аста-секин узилиб, кўтарила, юксала бошлайди ва у руҳий мавжудот („субектив руҳ“) сифатида, ўзининг бундай моҳиятини тегишли (англовчи ва хохловчи) хусусияти ва унинг мазмунига мос тарзда пайқамас, ўзлаштирмас экан, ибтидоси қандай бўлса, шундайлигича қолаверади.

„Обектив руҳ“ нинг кўринишлари ижтимоий ҳаёт шакллари — ҳуқуқ, ахлоқ, урф-одат ва давлат ҳам худди шундай тадрижийлик жараёнларини босиб ўтади. Бу ерда ҳам бошқа жойлардагидек, учинчи босқич узидан аввалги иккитасининг омихтаси (синтези) ҳисобланади. Ижтимоий ҳаётда ҳуқуқий мазмун билан ахлоқий эътиқоднинг муштараклиги ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Мазкур муштараклик давлат тимсолида ўзининг олий ифодасини топади.

Худо субективлик билан обективликнинг (билувчи ва билувчига боғлиқ бўлмаган моҳиятнинг) бирлигидир. Субстансия (моҳият) ва билувчи (субъект) нинг мутлақ айнийлигини мушоҳада қилиш, тасаввур этиш ва билиш, яъни „мутлақ руҳ“ нинг учта шакли „обектив руҳ“ нинг тегишли кўринишларига таянади. Мазкур муштараклик санъатда „мушоҳада“ қилинади, динда эса „тасаввур“ этилади, фақат мутлақ илм — фалсафада у билинади, яъни айни шу ерда пировард мақсадга — инсон чекланган моҳиятининг чексизликка дахлдор бўлишлигига эришилади. Илоҳий ақл билан ана шу муштараклик Георг фалсафасининг сир-синоати, асл маъносини ташкил этади. Георг нинг фалсафий таълимоти давлат ва тарихии тушуниш соҳаларига катта таъсир курсатди. У умумий жаҳон тарихига „оламий руҳ“ нинг ўзини ўзи англаш жараёни ва шу билан бирга „озодликни англашдаги тараққиёт“ сифатида қарайди. Бироқ озодлик шундан иборатки, инсон ўзининг „мутлақ ғоя“ билан моҳиятан бирлигини билади ва ўзини обектив руҳ ҳосилалари ҳамда унинг хоҳиш-иродаси (давлат ва ҳуқуқ) билан тенглаштиради. Бу ҳосилалар пировард натижада „мутлақ руҳ“ томонидан вужудга келтирилгандир. Озод фуқаро ўзининг умумозодлик билан жиддий ўхшашлигини англайди, қонун ташқи буйруққа ўхшаб кўринишини унинг ўзи билади.

Георг фалсафасида табиат ва тафаккурнинг, айни пайтда жамият диалектик ривожланишининг пойдор тамойиллари — зиддият, сифат ва миқдор ўзгаришлари, инкорни инкор конунлари ифодаланган.

Георг таълимоти тизимининг турли соҳаларида Шарқ, жумладан Ўрта Осиё халқлари тарихи, фалсафаси, диний, бадиий ва умуман маънавий дунёси масалалари тегишли тарзда талқин топган.

Ҳегелнинг фалсафаси диалектика, тарихий тараққиёт ва абсолют руҳ ғоялари атрофида шаклланган. У қуйидаги асосий тамойилларни илгари сурган:

  • Диалектик усул: Ҳар қандай фикр ёки тушунча (тезис) унга зид фикр (антитезис) билан тўқнашади ва натижада янги тушунча (синтез) юзага келади.
  • Абсолют идеализм: Ҳегел барча мавжудликни онг ва руҳнинг ривожланиши деб билган.
  • Тарихий тараққиёт: У тарихни инсон онгининг ўз-ўзини англаш жараёни сифатида талқин қилган.
  • Озодлик ва давлат: Ҳегел давлатни инсон эркинлигининг энг юксак шакли деб ҳисоблаган ва ҳуқуқий тизимни ривожлантиришда марказий рол ўйнаган.

Асосий асарлари

  • „Руҳ феноменологияси“ (Пҳäноменологиэ дес Геистес, 1807)
  • „Мантиқ фани“ (Wиссенсчафт дер Логик, 1812— 16)
  • „Фалсафа фанлари энсиклопедияси“ (1817)
  • „Ҳуқуқ фалсафаси“ (Грундлиниэн дер Пҳилосопҳиэ дес Речц, 1820)
  • „Дин фалсафаси буйича лексиялар“(1832)
  • „Фалсафа тарихи буйича лексиялар“ (Ворлесунген üбер диэ Пҳилосопҳиэ дер Гесчичте, 1833—36)
  • „Эстетика бўйича лексиялар“ (Ворлесунген üбер диэ Äстҳетик, 1835—38)
  • „Тарих фалсафаси буйича лексиялар“ (1837)

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ҳаволалар